11. februar 2016

Hekser, lesing og mørketidskrim

Islandsk krim funkar bra i mørketida. Her frå Innesperret som går på NRK
Det har vore stilt frå meg ei stund, og grunnen er at eg har hatt skriveinnspurt fram mot innlevering av førsteutkastet til sakprosaboka mi for barn/ unge om hekseprosessane. Eit veldig spennande prosjekt å arbeide med, men mykje å setje seg inn i, når ein vil gjere det skikkeleg.

Eg har mellom anna leitt opp mange 'heksehistorier' frå både Noreg og andre europeiske land, som eg gjengir i boka, slik at dei unge lesarane skal få eit innblikk i kva som faktisk føregjekk i desse hekseprosessane; kva tiltalane gjekk ut på, kva vitna og dei tiltalte sa i retten og kva utfallet i sakene blei.
Ofte blei det dødsdom, og ofte enda historia på bålet, men mange tiltalte fekk også mildare straffer, og nokre blei frifunne.
For dei som er interesserte i å lese avskrifter av originalkjeldene til dei norske hekseprosessane, kan eg anbefale denne nettsida der de kan søke på stad, årstal, namn, osb. Ikkje alle hekserettssakene er der, men veldig mange.

I tillegg til skrivinga, blir det mykje lesing på meg. På dagtid tårnar faglitteraturen seg opp rundt meg, men om kveldane har eg halde meg til iPaden så langt i år, og fortsett lesinga av god, norsk samtidslitteratur.
No er eg snart ferdig med De urolige av Linn Ullmann, som eg liker svært godt å vere i, og eg er også halvvegs i både Din, alltid av Gøhril Gabrielsen og Historie om et ekteskap av Geir Gulliksen, som eg har lånt frå ebokbib.no.
I tillegg ligg det ein bokstabel på nattbordet, som eg snart skal vende tilbake til, mellom anna Songfuglen av Jan Roar Leikvoll og Den lille hesten av Thorvald Steen.
Mykje god lesing, med andre ord!

Ein biverknad av å lese Ullmann, er at eg har fått veldig lyst til å sjå opp att gamle Bergman-filmar, mellom anna Scener fra et ekteskap og Saraband, som eg alltid har likt svært godt, der både Liv Ullmann og Erland Josephson gjer strålande roller. 
Filmar og seriar er jo viktige ingrediensar i mørketida, og eg har mellom anna blitt biten av true crime-basillen og sett dei skakande seriane Making A Murderer og The Staircase.
I det siste er eg blitt hekta på ein fiksjonskrimserie, nemleg den svært gode, islandske serien Innesperret som går på NRK.
Ekstra fint å sjå, no som eg har vore både på Island og Færøyane og blitt litt kjent med landskapa, språka og folka der ute i havet.

29. desember 2015

Naturhistorie

Denne jula har eg lese den første romanen til poeten Marte Huke, som eg tidlegare har lese dikt av.
Naturhistorie føregår den siste sommaren før 'alt' byrjar: flytte heimafrå, byrje studere, bli vaksen.

Den 19 år gamle hovudpersonen i boka har fått sommarjobb i Telemark med å selje samiske suvenirar frå ein lavvo på ein parkeringsplass. Det er eit lite miljø med slike suvenirsjapper på plassen, dei både bur og arbeider der. Jenta er frå Trøndelag, det er midten av nittitalet, ho er 'frika', ho vil skrive. I varebilen ho søv i les ho Tor Ulven, men då ho blir introdusert for forfattarar som Jon Fosse og Cora Sandel er dei heilt nye for henne, og gjer veldig inntrykk.

Den unge jenta er godtruande og open for verda. Eg kjenner det spenne seg i kroppen når ho blir med framande, unge menn på bilturar opp på fjellet, inn på framande festar, inn i hus og små guterom.
Språket er poetisk, knapt, scenene er korte, motiva går att. På mange vis ser ein at dette er ein roman skriven av ein poet. Slike er alltid gode å lese.

Boka fekk meg til å freiste hugse min eigen siste sommar før alt byrja. Sommaren 1999. Kva gjorde eg då? Kven hang eg saman med? Det meste er fortrengt, lyset frå alt som skjedde rett etterpå er blendande sterkt. No får eg lyst til å hugse.

Mange ville nok skrive ein roman om den første hausten som student, men Marte Huke har skrive om sommaren like før, og akkurat det gjer boka ekstra fin. Ein novellist ville kanskje tenkt på same måte.

27. desember 2015

Mitt 2015

Det er den tida på året der ein ser seg tilbake og tenker over kva dei siste tolv månadane har brakt med seg. Her inne er det naturleg å fokusere på det som har med litteraturen å gjere, med forfattaryrket, bøkene, skrivinga - og lesinga.

I 2015 har eg vore så heldig å få vere min eigen sjef. Første del av året gjekk med til ein del turnéverksemd, både rundt om i Noreg og ein svipp til Færøyane, noko som var ei stor oppleving, både fagleg og menneskeleg. Vakre øyer i havet med gjestfrie folk. Eg vil tilrå alle å ta turen dit ein grøn sommarmånad ein gong i livet.

I juni fekk eg eit raust stipend frå NFF for å skrive sakprosa for barn om hekseprosessane, så hausten har i stor grad gått med til det, i tillegg til den sedvanlege romanskrivinga som eg ikkje klarer å legge vekk, same kor mykje eg prøver.
Eg kan ikkje understreke nok kor viktige desse stipenda er for oss som har skapande yrke. Dei gir oss høve til å fordjupe oss og ha skrivinga (eller anna kunstnarleg arbeid) meir eller mindre som heiltidsgeskjeft. Det tek tid å bygge ein forfattarskap. Ti-femten år, om ein skal tru Ingvar Ambjørnsen. Ikkje alle får det til på den tida, heller.

Min førre roman for vaksne, Finne ly, fekk Bokbloggerprisen for beste roman 2014, noko som var veldig gøy. Medan den førre ungdomsromanen min, Inn i elden, har kome ut både på fransk og dansk i løpet av dei siste månadane. I Frankrike blei romanen nominert til beste ungdomsbok og har fått gode omtalar i fleire bloggar, magasin og nettstader. I Danmark kom boka ut rett før jul, så der må tida vise korleis mottakinga blir. 

Før året er omme reknar eg med å ha 'lystlese' 54 bøker, det meste av det skjønnlitteratur for vaksne. I tillegg kjem lesinga som er knytt til arbeidet, både eigen research til artiklar og bøker, og sakprosabøkene eg har lese i år fordi eg sit i språkprisjuryen til Språkrådet. Eit veldig lærerikt og spennande arbeid.

Eg lagar framleis liste over bøkene eg les, og ei opptelling viser at eg har lese heile 30 romanar for vaksne i år. 40 av bøkene eg har lese er skrivne av kvinner og altså berre 14 av menn.
43 av bøkene er skrivne av norske forfattarar, dei aller fleste er samtidsromanar. Eg har også lese noko sakprosa, noveller, barne- og ungdomsbøker, nokre krimbøker og eit par diktsamlingar. Fire av bøkene er danske (tre av dei er skrivne av Helle Helle), to britiske, to amerikanske, ei svensk og ei grønlandsk.

Men i all hovudsak har eg dette året lese norsk samtidslitteratur skriven av kvinner. Grunnen til at eg les så mange norske samtidsromanar er fordi eg vil orientere meg om kva som rører seg i den norske bokheimen for tida. Eg vil rett og slett vite what all the fuzz is about. Eg les naturlegvis også mange eg kjenner, og nokre eg ikkje kjenner, men føler eg burde kjenne - iallfall som forfattarar.

Om eg skal trekke fram nokre bøker som har treft meg ekstra sterkt dette året, må eg nemne Neiden 1970 av Ingeborg Arvola, I kjølvannet av Per Petterson og Bare et menneske av Kristine Næss. Men det har jamt over vore eit godt leseår.

På nattbordet og lesebrettet ligg det i skrivande stund fem bøker, men eg reknar ikkje med å bli ferdig med meir enn ei av dei desse siste få dagane av det gamle året. Dei andre får eg drage med meg inn i det nye. Som eg håper skal bli eit år med mykje god skriving og lesing!

Godt nytt bokår, alle saman!

30. november 2015

På 141-årsdagen

På denne dagen, i 1874, blei forfattaren Lucy Maud Montgomery fødd på Prince Edward Island i Canada.

Dei som har lese dei mest kjende bøkene hennar, om Anne fra Bjørkely, er nok godt kjende med Prince Edward Island allereie. Iallfall slik det var der for om lag hundre år sidan, då dei første bøkene blei skrivne og kom ut.

Anne er ei foreldrelaus jente, som ved ein feil kjem i fosterheim hos eit gammalt, ugift søskenpar, Matthew og Marilla. Søskena i Avonlea har bede barneheimen sende dei ein gut som kan hjelpe til på garden, men i staden kjem raudhåra, fregnete, pratsame, spontane, godhjarta og temperamentsfulle Anne. Etter mykje att og fram får ho bli på garden. Og i åtte bøker følgjer vi henne gjennom barndom, ungdom og vaksenliv; skulegang, venskap, fiendskap, konflikter, små katastrofar, store gleder, kjærleik, studiar, arbeid og til slutt giftarmål og morsrolla.

Det var dei tre første bøkene eg likte best, dei som dekker åra frå Anne er 11 år og til ho blir vaksen. Eg las dei om att og om att. Særleg godt likte eg skildringa av venskapet med Diana, og når kjærleiken byrja kome inn i biletet i tenåra, og sjølvsagt alt som handla om skriving. Då eg oppdaga at det fanst fleire bøker av L. M. Montgomery, om kunstnarsjela Emily på Månegården, slukte eg dei også, om att og om att. Men det var Anne som betydde mest.

Det var truleg Anne frå Bjørkely som først tende forfattardraumen i meg. Eg las bøkene om henne då eg var om lag på same alder som ho er i dei første bøkene, etter at NRK hadde sendt den fine tv-serien om henne som kom på midten av 1980-talet.

Forfattaren har nok brukt ein del av sine eigne erfaringar i bøkene. Etter at mor hennar døydde av tuberkulose og faren flytta, vaks ho opp hos besteforeldra sine, der ho blei strengt oppdregen, slik både Anne og Emily blir i bøkene. Som Anne utdanna ho seg til lærar, og likte - openbart - å skrive.

Dersom du vil lese meir om L. M. Montgomery, kan du til dømes lese Dikterjenter av Lise Männikö.

24. november 2015

Les Pépites à Paris

I kveld blir Les Pépites-prisane delte ut i Paris, på Cirque Electrique, og eg skulle ha vore der, for Inn i elden (De la part du diable) er nominert i kategorien beste ungdomsroman og har 1/5 sjans for å vinne.

Men det er eg ikkje. Eg er heime i ein disig og såpeglatt by, det underkjølte regnet fell og eg drøymer til det Paris eg har vore i før, som eg vil reise til igjen, når alt er over for denne gong, når verda igjen verkar trygg, dei væpna soldatane er vekke frå gatene og sløret av sorg har letta over byen.

Tankane mine har gått til Paris den siste veka, og tankane vil gå til Paris i kveld, om enn på ein litt hyggelegare måte.

Til eg får reise dit igjen, mimrar eg med teksten eg skreiv etter eg var der sist, hausten 2011. Det Paris vi alle elskar: 

«PARIS MON COEUR»

Det er dette eg hugsar best: den grøne benken i Tuileries-hagane, under visnande lauv. Ein grønleg dam framom meg, eit blomsterflor i raudt og gult. Fuglar som flyg inn og ut av buskaset, som får greinene over benken til å vippe. Å sitje på benken, lese ein fransk roman i Paris. Dei låge lydane frå uterestauranten med runde bord under parasollar, kelnerar med brett i hendene.

Menneska som sit overalt, forretningsfolk som et lunsj i hagane. Ei eldre kvinne som les på ein stol i skuggen, med beina kvilande på ein annan. Alle menneska ved fontenene. Parisarar og turistar. Sola som brenn mot den svarte strømpebuksa. Skuggen under trea, kjølig om ein sit for lenge. September i Paris, ein siste rest av sommar, i gryande haust.

Dei kvite marmortrappene på Sacre Coeur, den vakre kyrkja på Montmartre, som eg brått såg opplyst av ettermiddagssol frå brua mellom Eiffeltårnet og Trocadero. Kvit, kald marmortrapp, sol og vid utsikt over byen. Den snikande lukta av noko menneske eller dyr har etterlate seg. Overalt i Paris: lukta av urin bak tilsynelatande reine overflater.

Å gå langs Seinen, kike i dei små bok- og plakatbuene som står på rekke og rad langs venstre breidd. Notre Dame på andre sida av elva, så Louvre der den mystiske Mona Lisa heng innesperra bak skotsikkert glas med ein flokk japanarar tett innpå. Å gå langs Seinen, forbi restaurantbåtane. Sjå det grumsete elvevatnet, kjenne brusteinen duve, så klyve opp ei trapp og gå opp på ei av bruene. Stå der og sjå til alle retningar, tenke, så velje, gå vidare.

Vakkert overalt. Sitje på ein fortausrestaurant og sjå på dei som går forbi, dei som stumpar røyken ved kinoplakaten før dei spring ned trappene til metroen. Få ein quiche med salat og eit glas raudvin. Irritere seg smått over ungdomsgjengen på nabobordet, som flirer så høgt heile tida, som drikk café au lait og cola, gutane som prøver å imponere.

Paris igjen, etter ti år. Hit kom vi ein tidleg morgon med nattoget frå Amsterdam. Eg hugsar dei lange, underjordiske gangane mellom togstasjonen og metroen. Hugsar lukta av urin der nede. Hugsar Champs-Élysées ein søndag morgon før klokka ni. Sval julimorgon, medbrakt frukost på ein benk og ein einsleg joggar som prusta forbi.

Hotellet i 10. arondissement. Drive av eit eldre ektepar som krangla inn i nettene, hotellgjestane som hysja iltert ut gjennom dei opne vindauga. Eit rom preservert frå syttitalet. Blomstra tapet i gammalrosa, med matchande sengeteppe i velur. Utsikt frå vindauget over parisiske hustak. Eg elska byen med det same. Eg har lengta etter å kome tilbake.

Eg oppsøker den engelske bokhandelen Shakespeare and Company, rett over elva for Notre Dame. Trong, gammal bokhandel, bøker frå golv til tak. Poet’s Corner og ei trapp til andre etasje med bibliotek, leserom, eit piano. Berre å setje seg ned, berre å lese, å spele, føle seg som heime.

Eg søv godt i dei franske nettene, med lydane frå franske bilar og samtalar utanfor. Den siste natta får eg fem myggstikk av ein fransk mygg. Stikka hovnar opp og eg må ta allergimedisin når eg kjem heim. Aldri har eg vore så glad for myggstikk, som desse. For eg har vore tilbake. Paris, mon coeur, endeleg fekk eg møte deg igjen.

Spalte i Nationen, laurdag 30. september 2011

17. november 2015

Neiden 1970

I 1880-åra innvandra forfedrane mine på farssida frå Finland til Finnmark. Dei slo seg ned i eit lita bygd i Nord-Varanger, midt mellom Vadsø og Vardø. Det norske namnet på bygda er Skallelv, det finske; Kallijoki.

Dei finske forfedrane mine kom frå ein stad ved Bottenvika, ikkje så langt frå Oulo, som del av ei finsk innvandringsbølgje som starta midt på 1800-talet. Ingen av dei var frå Tornedalen, der flesteparten av dei norske kvenane kjem frå. Vi blir likevel rekna med til den kvenske/ norsk-finske minoriteten i Noreg i dag.

Heilt frå eg var lita har eg vore nyfiken på dette finske og på staden og miljøet som far min kom frå. For far min flytta heimefrå alt som 17-åring, og enda - saman med tre av dei eldre brørne sine - på Sunnmøre, der han gifta seg, fekk born og blei verande. Og her voks eg opp. Det einaste merket eg hadde av den halvt finske bakgrunnen min var namnet. Basso. Ei fornorska utgåve av namnet på den finske staden farfars far kom frå.
Språket lærte eg aldri, far min meinte at han ikkje kunne det. Det har vist seg seinare at han kan ein del, likevel. Og eg har så smått byrja lære, eg også.

Då eg tidlegare i haust blei gjort merksam på ein av haustens romanar, skriven av ein annan norsk forfattar med finsklydande etternamn, Arvola, og romanen til alt overmål hadde stadnamnet Neiden i tittelen - ein stad til forveksling lik staden der far min voks opp, berre på sørsida av Varangerfjorden - skjønte eg at eg måtte lese.

Det var ei uventa sterk leseoppleving. Neiden 1970 er eit fint, sårt og tidvis svært vondt portrett av forholdet mellom ei dotter og ein alkoholisert, men godhjarta far. Vi får vere med dei to frå jenta er lita og er med far sin overalt og på alt han gjer, til ho får eigne barn og omsider sluttar å kome, fordi han har byrja drikke slik igjen. Og så døyr han, åleine, den sommaren, og ho er ikkje der, for ho har ikkje kome til han på ferie det året, for første gong i heile sitt liv.

Ingeborg Arvola skildrar også den norsk-finske kulturen som faren og namnet hennar er frå og som blir halden i hevd i bygdene langs Varanger-fjorden; det finske språket dei eldre snakkar, den spesielle fiskemetoden frå Neiden, Käpälä-fisket, køyring med hest og slede, bjørnen i skogen og laksen i elva.

Eg anbefaler boka sterkt. Det er ei bok eg ikkje så snart vil gløyme.

13. november 2015

Må det handle om meg?

Jan van Eyck måla seg sjølv inn i spegelen (utsnitt)
I går, på min vanlege lufte- og spasertur, høyrde eg på den nyaste episoden av Norsk bokpodkasting, der kritikarane i NRK diskuterer aktuelle bøker. Ei av bøkene det blei snakka om er den siste historiske romanen til Thorvald Steen, Det usynlige biblioteket. Eg har ikkje lese boka sjølv, så eg baserer referatet på det eg har høyrt og lese meg til frå andrehandskjelder.

I romanen møter vi Aleksander den store, som ligg for døden, Aristoteles og forfattaren sjølv, altså Thorvald, som er dårleg av ein muskelsjukdom. I tillegg får vi møte Phyllis frå Makedonia, kokka og elskarinna til både Aleksander og Aristoteles, for det er ho som skriv ned historia om Aleksander.

Mykje i denne boka er sjølvsagt oppdikta, slik det alltid må vere med historiske romanar. Og som det alltid er i historiske romanar har forfattaren dikta rundt verkelege kjelder og også funne på nokre eigne. Det meir uvanlege er at forfattaren sjølv er til stades i teksten for å både fortelje si eiga historie og for å kommentere eiga skriving og eigen research undervegs. Dette er ikkje noko nytt, sjølvsagt. Det er blitt gjort før, også i den historiske romansjangeren. Men det er ikkje vanleg.

Skiljet går mellom den reine fiksjonen - der lesaren blir plassert inn i ei anna tid og må oppleve den tida, ukommentert, forstå den med sine eigne forkunnskapar og sansingar - og ei blandingsform der lesaren i tillegg til fiksjonshistoria får vere med inn i arbeidet til forfattaren: kjeldegranskinga, dei historiske hola som blir fylte, spekulasjonar og grubling, litterære grep og det detektivliknande arbeidet i arkiv og bibliotek. Og i tillegg får lesaren gjerne ein del av forfattaren si personlege historie, som ein reknar med er relativt sannferdig.

Men så til det som fekk meg til å skrive dette innlegget, og stille meg spørsmålet: Må forfattaren skrive seg sjølv inn i fiksjonen for at han skal vere litterært interessant i vår tid? Og gjeld dette spesielt for den historiske romanen? I så fall: korfor?

Eg siterer frå Norsk bokpodkasting 12.11.2015:
Knut Hoem: «Og så er det kanskje klokt av den historiske romanen nå å ha en forteller som er litt sånn kroppslig, fysisk til stede i boken, altså i stedet for at vi bare liksom skal settes inn i en slags førkristen tid og så være der helt sånn med vanntette skott mot verden rundt.»

Anne Cathrine Straume: «Ja, for da belyser jo nettopp han, tenker jeg, det problemet at vi står jo her langt unna, dette skjedde da, men hva vet vi egentlig (...)»

Ja, kva veit vi eigentleg? Som historikar kan eg gi eit svært konkret svar på dette spørsmålet. Ofte veit vi svært lite, berre stykkevis og delt, og jo lenger tilbake vi kjem i tida og historia, jo meir usikre blir kjeldene og kjeldene sitt opphav. Er dette ei originalkjelde frå år 200 eller ei avskrift frå eit kloster tre hundre år seinare? Og har munken endra noko medan han transkriberte?

Som både historikar og forfattar er eg godt kjend med og også glad i kjeldegranskinga, dette langsame detektivarbeidet som fører meg både på rett spor og på villspor, anten eg skriv sakprosa eller skjønnlitteratur. Eg er blitt spurt om eg ikkje vil skrive ein roman med eit slikt metanivå, der fiksjonen blir broten ved at eg - forfattaren - stig fram i teksten og tek lesaren med meg inn i kjeldearbeidet, inn i konstruksjonen av fiksjonen, inn i dei vurderingane som blir gjort, og kanskje også inn i mitt eige liv.

Det er jo veldig in med sjølvbiografi om dagen. Forfattarar skriv sine eigne liv. Forfattarar skriv seg sjølve inn romanar; skriv metalittære romanar, skriv lett forkledde sjølvbiografiske romanar. Lesaren får møte forfattaren som skriv romanen lesaren les. Eg kan like dette godt sjølv, som lesar, dei gongene det funkar.

Men som forfattar har eg hatt sterk motstand mot å gjere dette. For meg er kjeldearbeidet noko kvardagsleg, noko som må gjerast, noko som kan fylle meg med både sterk uvilje og intens glede. Er det interessant nok for ein lesar? Må eg dikte det interessant for at det skal bli det, litterært sett? Og kva med mi eiga historie, mitt eige liv: vil eg dele det med lesarane? Er det rom eg ønskjer å opne? Er det noko i mitt liv som vil vere interessant for andre å lese? I så fall: korfor?

Og kva vil eg med bøkene mine? Er eg villig til å bryte fiksjonen? Eller er det nettopp illusjonen om å reise i tid eg vil kome til med bøkene mine; kjensla av å ha skrudd på ein brytar og brått finne seg sjølv i ei sølete Trondheimsveite i 1749, og få bli der så lenge ein vil, utan å måtte bli riven ut av det av ein brysam, metalitterær forfattar?

Men det er jo ikkje heilt in å dikte lenger. Fleire forfattarar uttalar at fiksjon er blitt uinteressant for dei, berre ekte, levd liv er interessant å skrive om. Dag Solstad leverte for to år sidan den mykje omtalte romanen Det uoppløselige episke element i Telemark i perioden 1591-1896, der han nekta å dikte seg inn i eller rundt dei historiske slektskjeldene sine, men heller fann førebiletet sitt i arkivstudien til Espen Søbye, der kjeldene blir presenterte i stor grad ukommenterte og iallfall ikkje dikta vidare på eller i større grad forklart, om eg har forstått rett. Som historikar ser eg appellen i denne puristiske metoden, men som skjønnlitterær forfattar og -lesar ser eg at dette kan bli tungt for dei fleste.

Kanskje er det berre eg som nektar å følgje tida. Som er antikvarisk, historisk, i tenke- og skrivemåte. Kanskje er eg det i mange kritikarar sine auge. Og kanskje endrar eg syn ein dag, om eg verkeleg får ein god idé. Men kva synest lesarane eigentleg om metaromanen? Og må alle verkeleg gjere det same, til same tid? 

2. november 2015

Velfortent til Fosse

Førre veke blei Nordisk Råds prisar delte ut og i år som i fjor gjekk Noreg av med sigeren i ein av litteraturkategoriane.

I fjor var det som kjent Håkon Øvreås og Øyvind Torseter (ill.) som fekk prisen for beste barne- og ungdomsbok for den herlege barneromanen Brune, og i år var det, som dei fleste sikkert har fått med seg, Noregs «fremste dramatikar sidan Ibsen» og ein av våre finaste og mest særprega forfattarar, Jon Fosse, som fekk vaksenbokprisen for Trilogien - Andvake, Olavs draumar og Kveldsvævd - tre små romanar som kom ut i perioden 2007-2014 og som no er gitt ut samla i ei bok.

Meir velfortent pristildeling skal ein leite lenge etter, i mi meining. Jon Fosse har også vore nominert til prisen tidlegare for den fantastiske, vesle romanen Morgon og kveld (2000). Etter eg hadde lese boka i 2007, skreiv eg mellom anna dette her på bloggen:

«Ikkje har eg gråte slik av ei bok på det eg kan hugse. Dette er ei av dei finaste bøkene eg har lese. Ei av dei varaste. Den gamle mannen Johannes, på randen av livet, er så fint skildra, er så tydeleg. Han får meg til å tenke på bestefar min, som også var fiskar. Som røykte rullings og pipe, og som bøtte sine eigne garn i kjellaren, under det gule lyset i arbeidsrommet.»

Også Trilogien er vel verd å lese. Og mange, mange andre av dei talrike utgjevingane hans, om det er romanar, barnebøker, lyrikk, librettoar, dramatikk eller essay. Om du ikkje har gjort deg kjend med Jon Fosse enno, er dette eit godt høve. Du kan godt byrje med Trilogien, eller med Morgon og kveld. Eller du kan gå og sjå eit av dei korte, sterke stykka hans om eit blir sett opp på eit teater nær der du bur. 

29. oktober 2015

De la part du diable - og prisnominasjon!

I dag fekk eg endeleg den franske utgåva av Inn i elden i handa. Elegant og vakker, forseggjort, med titlar og vignettar i art noveau-stil, og med uvant mange vokalar på sidene.

Eg har prøvd å lese litt; eg som ikkje kan anna enn litt turistfransk til nauds. Eg har lese slutten av Elen si historie, den eg alltid må gråte ein skvett av, og den delen eg kanskje kan best, nærast utanboks, langt tidlegare i boka, der Elen står på Kiberget og ser på nordlyset som bryt som bårer over himmelen; lysande, grøne band som viklar seg inn i kvarandre, som glir saman og deler seg, så store at dei omkransar heile bygda. Ho høyrer ein tone i nordlyset, ein mørk dur som dirrar gjennom natta.

Slik blir det på fransk:

L'aurore boréale jaillit comme des flots déchirant le ciel. Des bandes vertes et luminescentes se rejoignirent, glisserènt ensemble puis se divisèrent, immenses au point d'encercler tout le hameau. Il y avait une sonorité dans cette lumière du nord, un grondement assourdi qui vibrait dans l'obscurité. 

Boka kom ut i Frankrike den 14. oktober og ei dryg veke seinare fekk eg vite at ho er nominert til litteraturprisane Les Pépites i kategorien beste ungdomsbok, saman med fire andre. Vinnaren blir offentleggjort 24. november. 

Eg fekk også vite, av den franske omsetjaren Pascale Mender, at boka har hamna på den store bokhandelkjeden FNAC si «coup de coeur»-liste - ei liste over særdeles godt likte bøker.
Bra start i Frankrike, med andre ord. No er det berre å håpe på ein invitasjon!

25. oktober 2015

Lev vel, alle

I haust har Morgenbladet hatt ein serie med høgst ulike tekstar om einsemd, skrivne av så forskjellige skribentar som Karl Ove Knausgård, Marit Eikemo, Harald Eia, Eline Lund Fjæren og Geir Gulliksen, for å nemne nokre.

Einsemd kan vere så mangt. Ønskt eller uønskt. Sørgeleg eller lykkeleg.
Ein fin tanke, at einsemd kan vere lykkeleg. Eg kan kjenne meg igjen i det. I begge delar, både den lengtande, melankolske einsemda og den tilfredse, avslappa - den som er sjølvvalt.

Ein av haustens romanar handlar om einsemd. Ikkje den positive, sjølvvalde einsemda, men den vonde og uønskte. Einsemda som kjem til trass for at ein har andre menneske rundt seg, familie. Einsemda i å ikkje nå fram til kvarandre, eller til den ein vil vere, eller til den ein vil vere saman med.

Lev vel, alle er Hilde K. Kvalvaag si femte bok og andre roman for vaksne. Ho har tidlegare skrive prislønte bøker for både ungdom og vaksne. I 2010 fekk ho mellom anna Brageprisen for den sterke ungdomsromanen Fengsla. I 2008 las eg den første vaksenromanen hennar, Skagerrak, som eg også likte svært godt.

I haustens roman følgjer vi den vesle familien på to, åleinemora Gunhild og den halvvaksne sonen hennar Knut. Gunhild vil reise i fotefara til oldefar sin, som forlét kone og seks born i Noreg og emigrerte til Canada, utan å nokon gong kome att. I mange år sende han varme brev til familien i Noreg, som han alltid avslutta med: 'Lev vel, alle'. Men korfor kom han ikkje tilbake?

Seksten år gamle Knut har droppa ut av skulen etter ein alvorleg valdsepisode, der han har vore nær ved å drepe ein gut som har teke frå han kjærasten. Han er sint og ulykkeleg. Vil ikkje vere med på den idiotiske turen, men har ingenting heime å gjere, heller. Etter det som skjedde er han blitt utstøytt av skulekameratane og mor hans håper at reisa vil få han inn på eit anna spor, gjere han godt.

Som lesar opplever eg Knut som umogeleg. Han er barnsleg, sta, eigenrådig og egoistisk. Han ser ikkje mora, det ho prøver på eller det ho heilt åleine går gjennom: blør ut eit barn som har døydd i mors liv, samstundes som ho er nær ved å miste det einaste barnet ho har. Men eit stykke ut i boka skjer det noko som endrar alt. Som gjer at Knut må stille opp, vere noko for mor si om ho skal leve. Eit sterkt punkt i romanen, som dreier alt rundt.

Boka tematiserer forholdet mellom foreldre og barn. Det umogelege, nærast uoverstigelege gapet som kan opne seg mellom to som burde vere heilt nær. Desperasjonen i kjærleiken, den tynne lina mellom kjærleik og hat i nære relasjonar og den enorme mobiliseringa i kraft og vilje som kan kome når det verkeleg trengst. 
Boka tematiserer mannsrolla i sine ulike former, i ulike aldrar og ulike posisjonar og relasjonar. 
For sjølv om eg trudde det skulle vere ei bok om Gunhild, er Lev vel, alle mest av alt ei skildring av Knut og navigasjonen hans gjennom ei svært vanskeleg tid i livet. Om mennene som ikkje strekk til. Som ikkje får det til: livet, kanskje - kjærleiken, det nære?
Det er også ei sterk skildring av det å vere mor og kvinne. Av å ønske seg nærare, ønske seg meir, å ikkje få nok av kjærleiken og livet. Ein sterk lengt gjennomsyrar heile teksten, ein desperasjon etter noko meir, at alt skal bli annleis, at ting skal bli lettare, falle på plass. At kjærleiken skal opne armane og ta deg imot. 

Lev vel, alle er ein av haustens sterke romanar som eg håper ikkje forsvinn i det store brølet bokhausten er, der nokre få titlar dominerer over dei fleste andre og forlaga vel seg ut eit par dei vil satse på, medan dei andre bøkene blir overlatne til seg sjølve, med den smale ryggen ut i bokhandelhyllene.