27. april 2016

Heksejakt

Illustratør: Christian Bloom
Til hausten blir eg debutant, igjen. For tredje gong. Denne gongen med sakprosa - eller faktabok - for barn.

Hovudmålgruppa er 9-13 år, men sjølv tenker eg at 9-99 år er ei mykje betre målgruppe, for dette er verkeleg spennande stoff!

Heksejakt handlar om hekseprosessane i Noreg og Europa ca. 1400-1700, med mange døme frå verkelege heksesaker både her i landet og frå fleire andre land.
Frå Jeanne d'Arc til dei to pur unge søstrene frå Vadsø.
Frå runer og trollmenn på Island til heksejakta i Salem i 1692.
Frå kloke koner som les bøner over salt, til djevlepakt og heksesabbat på Lyderhorn!

Boka blir illustrert av dyktige Christian Bloom og inneheld i tillegg fleire historiske illustrasjonar, som viser korleis 1500- og 1600-talsmenneska såg for seg at djevelen og heksesabbaten gjekk føre seg.
Og professor Liv Helene Willumsen ved Universitetet i Tromsø har vore fagkonsulent.

Eg gler meg!

9. mars 2016

Orda er varme steinar

Norsk Ordbok er endeleg ferdig! 
Norsk Ordbok er ei ordbok i 12 band over alle dei norske dialektane og det nynorske skriftspråket, initiert og utgjeve av Det Norske Samlaget, med støtte frå Stortinget og seinare overteke av Universitet i Oslo. Det første bandet kom i 1966 og no er det siste og tolvte bandet endeleg ferdig.

I 2013 skreiv og framførde eg ein prolog i samband med lanseringa av band 11 i ordboka, som dekte oppslagsord frå stø til tåvrut. Eg brukte ord frå nett dette bandet til å skrive ein hyllingstekst til ordet. Teksten er trykt i festskriftet som nett er utgjeve, som også har prologar av Marit Eikemo, Jon Fosse, Edvard Hoem og Einar Økland. Og her er min. Til lukke med dagen!    

Orda er varme steinar

For oss som skriv er ordbøkene heilage skrifter.

Ei ordbok er eit hemmeleg rom, ei løynd verd, så smålåten frå utsida, som muren kring ein løyndomsfull hage.
Den løyndomsfulle hagen har kanskje gule permar, slik ordlista på grunnskulen hadde, ho som alltid fekk «n»-en i «nynorsk» kryssa over og erstatta med «sp», og ein «m» framfor ordet «ordliste».
Eller ho har mørke, mystiske permar og skinande, raud rygg, som Norsk Ordbok 2014.

Du kan halde ordboka i handa di. Du kan kjenne vekta hennar, og om du, som eg, har rette disposisjonen, kan du kjenne at inni henne finst alt.
Alle orda du nokon gong skal trenge. Ord du ikkje visste fanst eingong, og ord du har gløymt å bruke på altfor lenge.
Du kan halde henne slik ei stund, og berre kjenne. Kva er det du søker i dag? Og kva vil du finne? Kanskje noko heilt anna enn det du tenkte.

Når du endeleg opnar ordboka blafrar det mot deg, som ein tøvind. Orda har fargar og tonar, orda er lukter og minne du trudde var svunne.
Det er ikkje berre ordboka som er ei eiga verd, kvart ord er òg det.

Du blar deg gjennom, side for side, du held fingeren mot arket, dreg tuppen over orda.
Eller du blar tilfeldig opp ein stad, for å sjå kva som står. Kanskje finn du eit ord der som opnar alt.
Orda kan vere varme steinar du finn på eit svaberg om sumaren. Du løftar dei opp og gnir dei mot kinnet, før du kastar dei på sjøen ein svartstill kveld, dei lagar ringar i vatnet, som blir større og større.

Orda kan vere blærene som held tangen i strandkanten flytande. Brune blærer, harde luftbobler under dei nakne fotsolane dine.

Orda kan vere dei små fjørene ytst på måsevengen, som gjer at fuglen siglar så stilt over huset ein morgon før du har rista svevnen av.

Eller dei kan vere fnyset i kaminen den aller første dagen i det nye året, som kjem med lyset over tindane, eit år du ikkje anar korleis vil bli.

Alt kan vere ord. Dette er ord.
Tankane mine er ord. Bileta i hovudet mitt er fanga i ord.
Arbeidet mitt er ord. Kva skulle eg gjort, utan ord?

Eg får aldri nok av ord, eg får aldri nok ord. Treng stadig nye, betre, meir presise.
Eg er storforbrukar av ord. Sit og søker i ordbøker timevis kvar veke. Leitar etter dei rette orda, dei som ikkje alltid kjem med det same, dei som ikkje kjem først til mølla.
Eg vil ikkje male dei første orda.

Dei første orda, dei som kjem lettast, er gjerne dei mest vanlege, dei som er mest brukt. Ein gong var dei ferske og nye, bileta dei skapte var uventa, og tindrande klare.
Men no er dei blitt platte, dei har mista kraft, og eg må finne nye ord, setje dei saman på nye måtar, til nye bilete, som er sterke og friske.
Det er då eg treng ordboka mest: når eg treng ord som ikkje kjem av seg sjølv.

Det finst ord for alt. For det fine og det stygge, for det heimlege og det framande, det farlege og det snille, for det uvanlege og det keisame. Ein kan setje saman orda på etablerte, trygge måtar, eller ein kan setje dei saman på uventa måtar, måtar ingen har opplevd før; skjere heilt nye mønster med tollekniven.

Ord kjem i alle fasongar.
Dei kan kjennest som ein trugsel, som ein tuberkelbasill eller ein torekrull i det trong-rømde topplòket.
Dei kan vere som trolltimen før ei tropenatt, der du trøytt har lagt deg for å sove ein tusenalder, for kanskje aldri meir å vakne.
Orda kan vere ein tåkebanke i himmelsjå, dei kan vere trauste og trå og tungfordøyelege.
Dei kan vere ein tømmerkøyrar på veg inn i skogen, med tom vogn attpå.
Eller ein tølpar som tyt og er trettesjuk.
Så kan det tverrsnu, du spring fritt oppover vidda, og orda er turkakjøtet du gneg i deg når du slenger deg lykkeleg på torva med myrvåte, surklande sko.

Somme netter høyrer eg det smelle i orda, som i stålis. Eg vil sove, men dei gir seg ikkje før eg står opp og skrur på lyset, leitar fram skriveboka og krotar dei ned.
Eller det kan vere dag, eg kan ha anna arbeid eg må gjere, har ikkje tid til å skrive, no, men orda er tunge, dei støyar i hovudet. Dei rumlar som steinar, dei gir ikkje fred.
Dei rautar som kyrne på sætra, tol-lause etter å bli mjølka. Eg spring frå stølen med bøtter i hendene, ber dei skvulpande tilbake, og lagar mjølkeringe til dei andre sæterjentene.

Av og til kjem det store hòl mellom orda mine, som eg må prøve å fylle. Eg finn fram nye ord, lappar og bøter, tråklar alt saman med sytråd, og håper det held.

Men når eg treng dei mest, er det ikkje alltid dei vil kome.
Eg blir ein skodespelar som treng suffli, men ikkje får. Ordlaus, hjelpelaus under sterke lyskastarar.
Eller ein fotballspelar rett etter ei hard takling, som ligg og vrir seg i tagal smerte på kunstgrasbanen, tankar suser gjennom hovudet: er dette slutten for meg?  

Det kan ta tid før dei igjen kjem snikande.
Orda kan vere stille som sundagar, berre ei svak tikking i veggklokka, nesten uhøyrlege. 
Dei kan ligge i ei sukkerskål og vente, på eit kjøkenbord i eit sumarhus som enno ikkje er opna for sesongen.
Men så byrjar orda surre mjukt i sumarnatta, når sundet ligg stilt og himmelen strekker seg og strekker seg over fjella og havet.
Dei svinsar som svalar etter insekt over tunet, eller svaiar som greinene på svære tre.

Somme tider støvar orda forbi, som raske bilar gjennom ein tunell, og du får ikkje tak i dei.
Neste dag er du kanskje heldigare, og dei trabelerer, berre, i akkurat så roleg tempo at du kan huke dei i kragen og slenge dei på skrivebordet.
Nokre sjeldne gonger kjem dei nysteikte rett frå takka, du kan putte dei i ei tine og bere dei til bords.

Somme folk tygg ord som tobakk og spyttar dei ut att på golvet.
Somme trøyste-et ord, men nyt ikkje smaken.
Somme driv tuskhandel med orda, men har ingen kjærleik.
           
Slikt gjer eg aldri.
Eg sym i tjernet og orda summar i svermar over skorpa. Eg dreg pusten og dukkar under.
Når eg kjem opp skal eg klapse dei mellom hendene, ta dei med heim og klistre dei til kvite ark.

Foto: Privat. Frå fjøra i Skallelv. 

20. februar 2016

Norden, igjen

Åland. Bilete lånt frå visitaland.com
Eit forfattarliv er fylt av kontrastar. Den einsame, stille fordjupinga i ein tekst konstratert med aktive, utoverretta møte med publikum. Ein forfattar i dag skal helst klare begge rollene like godt, men eg trur mange trivst minst med den siste. Nokre trivst ikkje i med det i det heile.

Som mange andre synest eg aldri at eg får nok tid til å skrive og verkeleg fordjupe meg, men eg er også glad i formidlarrolla og opplever det ofte som svært givande å møte publikum, både ungdom og vaksne. Difor har eg ein tendens til å seie ja til oppdrag når eg blir spurt, viss eg ikkje har ein veldig god grunn til å takke nei.

Denne vinteren og våren skal eg, som så mange gonger før, freiste kombinere desse to kontrastfylte arbeidsformene. Eg skal både skrive ferdig ei sakprosabok for barn og unge om hekseprosessane og ut og møte publikum, både innanlands og utanlands. Mellom anna skal eg ut på turné i Norden.

Ein fin bieffekt av å ha vore nominert til Nordisk Råds barne- og ungdomslitteraturpris er at ein kan risikere å bli invitert til ulike nordiske land på forfattarbesøk. Foreningen Norden, som etter det eg veit har ei avdeling i alle nordiske land, har som målsetting å skape meir kontakt mellom dei nordiske folka, og bidra til auka samarbeid og forståing for kvarandre.

I år har Foreningen Norgen i både Åland, Danmark og Sverige invitert meg til seg på turné i det som på norsk heiter ungdomsskulen. I mars skal eg treffe ålandsk ungdom og snakke om forfattarskapen min og Inn i elden, i april skal eg gjere det same i Danmark - der vi også kan samanlikne den originale nynorske teksten med den omsette, danske - og i mai står svenske skular for tur.
Tanken er at eg skal snakke norsk, som vanleg, og at dei unge elevane skal få eit møte med ein forfattar frå eit anna nordisk land som snakkar eit anna nordisk språk enn dei sjølve.

Då eg reiste til Færøyane i fjor var eg på førehand litt nervøs for å ikkje bli forstått, og tilsvarande  positivt overraska over kor bra det gjekk og kor kjekt det var.
Eg er spent på korleis dei svensk- og dansktalande ungdommane vil forstå meg og den rare sunnmørsdialekten min, men etter å ha klart meg med den både på Færøyane og Island, tenker eg at det sikkert vil gå bra.
Det blir nok mest utfordrande i Danmark. Eg har prøvd å øve litt på dansken min, i tilfelle eg må tolke meg sjølv, men eg må innrømme at eg ikkje høyrest særleg bra ut.

Det blir ein spennande vår!

11. februar 2016

Hekser, lesing og mørketidskrim

Islandsk krim funkar bra i mørketida. Her frå Innesperret som går på NRK
Det har vore stilt frå meg ei stund, og grunnen er at eg har hatt skriveinnspurt fram mot innlevering av førsteutkastet til sakprosaboka mi for barn/ unge om hekseprosessane. Eit veldig spennande prosjekt å arbeide med, men mykje å setje seg inn i, når ein vil gjere det skikkeleg.

Eg har mellom anna leitt opp mange 'heksehistorier' frå både Noreg og andre europeiske land, som eg gjengir i boka, slik at dei unge lesarane skal få eit innblikk i kva som faktisk føregjekk i desse hekseprosessane; kva tiltalane gjekk ut på, kva vitna og dei tiltalte sa i retten og kva utfallet i sakene blei.
Ofte blei det dødsdom, og ofte enda historia på bålet, men mange tiltalte fekk også mildare straffer, og nokre blei frifunne.
For dei som er interesserte i å lese avskrifter av originalkjeldene til dei norske hekseprosessane, kan eg anbefale denne nettsida der de kan søke på stad, årstal, namn, osb. Ikkje alle hekserettssakene er der, men veldig mange.

I tillegg til skrivinga, blir det mykje lesing på meg. På dagtid tårnar faglitteraturen seg opp rundt meg, men om kveldane har eg halde meg til iPaden så langt i år, og fortsett lesinga av god, norsk samtidslitteratur.
No er eg snart ferdig med De urolige av Linn Ullmann, som eg liker svært godt å vere i, og eg er også halvvegs i både Din, alltid av Gøhril Gabrielsen og Historie om et ekteskap av Geir Gulliksen, som eg har lånt frå ebokbib.no.
I tillegg ligg det ein bokstabel på nattbordet, som eg snart skal vende tilbake til, mellom anna Songfuglen av Jan Roar Leikvoll og Den lille hesten av Thorvald Steen.
Mykje god lesing, med andre ord!

Ein biverknad av å lese Ullmann, er at eg har fått veldig lyst til å sjå opp att gamle Bergman-filmar, mellom anna Scener fra et ekteskap og Saraband, som eg alltid har likt svært godt, der både Liv Ullmann og Erland Josephson gjer strålande roller. 
Filmar og seriar er jo viktige ingrediensar i mørketida, og eg har mellom anna blitt biten av true crime-basillen og sett dei skakande seriane Making A Murderer og The Staircase.
I det siste er eg blitt hekta på ein fiksjonskrimserie, nemleg den svært gode, islandske serien Innesperret som går på NRK.
Ekstra fint å sjå, no som eg har vore både på Island og Færøyane og blitt litt kjent med landskapa, språka og folka der ute i havet.

29. desember 2015

Naturhistorie

Denne jula har eg lese den første romanen til poeten Marte Huke, som eg tidlegare har lese dikt av.
Naturhistorie føregår den siste sommaren før 'alt' byrjar: flytte heimafrå, byrje studere, bli vaksen.

Den 19 år gamle hovudpersonen i boka har fått sommarjobb i Telemark med å selje samiske suvenirar frå ein lavvo på ein parkeringsplass. Det er eit lite miljø med slike suvenirsjapper på plassen, dei både bur og arbeider der. Jenta er frå Trøndelag, det er midten av nittitalet, ho er 'frika', ho vil skrive. I varebilen ho søv i les ho Tor Ulven, men då ho blir introdusert for forfattarar som Jon Fosse og Cora Sandel er dei heilt nye for henne, og gjer veldig inntrykk.

Den unge jenta er godtruande og open for verda. Eg kjenner det spenne seg i kroppen når ho blir med framande, unge menn på bilturar opp på fjellet, inn på framande festar, inn i hus og små guterom.
Språket er poetisk, knapt, scenene er korte, motiva går att. På mange vis ser ein at dette er ein roman skriven av ein poet. Slike er alltid gode å lese.

Boka fekk meg til å freiste hugse min eigen siste sommar før alt byrja. Sommaren 1999. Kva gjorde eg då? Kven hang eg saman med? Det meste er fortrengt, lyset frå alt som skjedde rett etterpå er blendande sterkt. No får eg lyst til å hugse.

Mange ville nok skrive ein roman om den første hausten som student, men Marte Huke har skrive om sommaren like før, og akkurat det gjer boka ekstra fin. Ein novellist ville kanskje tenkt på same måte.

27. desember 2015

Mitt 2015

Det er den tida på året der ein ser seg tilbake og tenker over kva dei siste tolv månadane har brakt med seg. Her inne er det naturleg å fokusere på det som har med litteraturen å gjere, med forfattaryrket, bøkene, skrivinga - og lesinga.

I 2015 har eg vore så heldig å få vere min eigen sjef. Første del av året gjekk med til ein del turnéverksemd, både rundt om i Noreg og ein svipp til Færøyane, noko som var ei stor oppleving, både fagleg og menneskeleg. Vakre øyer i havet med gjestfrie folk. Eg vil tilrå alle å ta turen dit ein grøn sommarmånad ein gong i livet.

I juni fekk eg eit raust stipend frå NFF for å skrive sakprosa for barn om hekseprosessane, så hausten har i stor grad gått med til det, i tillegg til den sedvanlege romanskrivinga som eg ikkje klarer å legge vekk, same kor mykje eg prøver.
Eg kan ikkje understreke nok kor viktige desse stipenda er for oss som har skapande yrke. Dei gir oss høve til å fordjupe oss og ha skrivinga (eller anna kunstnarleg arbeid) meir eller mindre som heiltidsgeskjeft. Det tek tid å bygge ein forfattarskap. Ti-femten år, om ein skal tru Ingvar Ambjørnsen. Ikkje alle får det til på den tida, heller.

Min førre roman for vaksne, Finne ly, fekk Bokbloggerprisen for beste roman 2014, noko som var veldig gøy. Medan den førre ungdomsromanen min, Inn i elden, har kome ut både på fransk og dansk i løpet av dei siste månadane. I Frankrike blei romanen nominert til beste ungdomsbok og har fått gode omtalar i fleire bloggar, magasin og nettstader. I Danmark kom boka ut rett før jul, så der må tida vise korleis mottakinga blir. 

Før året er omme reknar eg med å ha 'lystlese' 54 bøker, det meste av det skjønnlitteratur for vaksne. I tillegg kjem lesinga som er knytt til arbeidet, både eigen research til artiklar og bøker, og sakprosabøkene eg har lese i år fordi eg sit i språkprisjuryen til Språkrådet. Eit veldig lærerikt og spennande arbeid.

Eg lagar framleis liste over bøkene eg les, og ei opptelling viser at eg har lese heile 30 romanar for vaksne i år. 40 av bøkene eg har lese er skrivne av kvinner og altså berre 14 av menn.
43 av bøkene er skrivne av norske forfattarar, dei aller fleste er samtidsromanar. Eg har også lese noko sakprosa, noveller, barne- og ungdomsbøker, nokre krimbøker og eit par diktsamlingar. Fire av bøkene er danske (tre av dei er skrivne av Helle Helle), to britiske, to amerikanske, ei svensk og ei grønlandsk.

Men i all hovudsak har eg dette året lese norsk samtidslitteratur skriven av kvinner. Grunnen til at eg les så mange norske samtidsromanar er fordi eg vil orientere meg om kva som rører seg i den norske bokheimen for tida. Eg vil rett og slett vite what all the fuzz is about. Eg les naturlegvis også mange eg kjenner, og nokre eg ikkje kjenner, men føler eg burde kjenne - iallfall som forfattarar.

Om eg skal trekke fram nokre bøker som har treft meg ekstra sterkt dette året, må eg nemne Neiden 1970 av Ingeborg Arvola, I kjølvannet av Per Petterson og Bare et menneske av Kristine Næss. Men det har jamt over vore eit godt leseår.

På nattbordet og lesebrettet ligg det i skrivande stund fem bøker, men eg reknar ikkje med å bli ferdig med meir enn ei av dei desse siste få dagane av det gamle året. Dei andre får eg drage med meg inn i det nye. Som eg håper skal bli eit år med mykje god skriving og lesing!

Godt nytt bokår, alle saman!

30. november 2015

På 141-årsdagen

På denne dagen, i 1874, blei forfattaren Lucy Maud Montgomery fødd på Prince Edward Island i Canada.

Dei som har lese dei mest kjende bøkene hennar, om Anne fra Bjørkely, er nok godt kjende med Prince Edward Island allereie. Iallfall slik det var der for om lag hundre år sidan, då dei første bøkene blei skrivne og kom ut.

Anne er ei foreldrelaus jente, som ved ein feil kjem i fosterheim hos eit gammalt, ugift søskenpar, Matthew og Marilla. Søskena i Avonlea har bede barneheimen sende dei ein gut som kan hjelpe til på garden, men i staden kjem raudhåra, fregnete, pratsame, spontane, godhjarta og temperamentsfulle Anne. Etter mykje att og fram får ho bli på garden. Og i åtte bøker følgjer vi henne gjennom barndom, ungdom og vaksenliv; skulegang, venskap, fiendskap, konflikter, små katastrofar, store gleder, kjærleik, studiar, arbeid og til slutt giftarmål og morsrolla.

Det var dei tre første bøkene eg likte best, dei som dekker åra frå Anne er 11 år og til ho blir vaksen. Eg las dei om att og om att. Særleg godt likte eg skildringa av venskapet med Diana, og når kjærleiken byrja kome inn i biletet i tenåra, og sjølvsagt alt som handla om skriving. Då eg oppdaga at det fanst fleire bøker av L. M. Montgomery, om kunstnarsjela Emily på Månegården, slukte eg dei også, om att og om att. Men det var Anne som betydde mest.

Det var truleg Anne frå Bjørkely som først tende forfattardraumen i meg. Eg las bøkene om henne då eg var om lag på same alder som ho er i dei første bøkene, etter at NRK hadde sendt den fine tv-serien om henne som kom på midten av 1980-talet.

Forfattaren har nok brukt ein del av sine eigne erfaringar i bøkene. Etter at mor hennar døydde av tuberkulose og faren flytta, vaks ho opp hos besteforeldra sine, der ho blei strengt oppdregen, slik både Anne og Emily blir i bøkene. Som Anne utdanna ho seg til lærar, og likte - openbart - å skrive.

Dersom du vil lese meir om L. M. Montgomery, kan du til dømes lese Dikterjenter av Lise Männikö.

24. november 2015

Les Pépites à Paris

I kveld blir Les Pépites-prisane delte ut i Paris, på Cirque Electrique, og eg skulle ha vore der, for Inn i elden (De la part du diable) er nominert i kategorien beste ungdomsroman og har 1/5 sjans for å vinne.

Men det er eg ikkje. Eg er heime i ein disig og såpeglatt by, det underkjølte regnet fell og eg drøymer til det Paris eg har vore i før, som eg vil reise til igjen, når alt er over for denne gong, når verda igjen verkar trygg, dei væpna soldatane er vekke frå gatene og sløret av sorg har letta over byen.

Tankane mine har gått til Paris den siste veka, og tankane vil gå til Paris i kveld, om enn på ein litt hyggelegare måte.

Til eg får reise dit igjen, mimrar eg med teksten eg skreiv etter eg var der sist, hausten 2011. Det Paris vi alle elskar: 

«PARIS MON COEUR»

Det er dette eg hugsar best: den grøne benken i Tuileries-hagane, under visnande lauv. Ein grønleg dam framom meg, eit blomsterflor i raudt og gult. Fuglar som flyg inn og ut av buskaset, som får greinene over benken til å vippe. Å sitje på benken, lese ein fransk roman i Paris. Dei låge lydane frå uterestauranten med runde bord under parasollar, kelnerar med brett i hendene.

Menneska som sit overalt, forretningsfolk som et lunsj i hagane. Ei eldre kvinne som les på ein stol i skuggen, med beina kvilande på ein annan. Alle menneska ved fontenene. Parisarar og turistar. Sola som brenn mot den svarte strømpebuksa. Skuggen under trea, kjølig om ein sit for lenge. September i Paris, ein siste rest av sommar, i gryande haust.

Dei kvite marmortrappene på Sacre Coeur, den vakre kyrkja på Montmartre, som eg brått såg opplyst av ettermiddagssol frå brua mellom Eiffeltårnet og Trocadero. Kvit, kald marmortrapp, sol og vid utsikt over byen. Den snikande lukta av noko menneske eller dyr har etterlate seg. Overalt i Paris: lukta av urin bak tilsynelatande reine overflater.

Å gå langs Seinen, kike i dei små bok- og plakatbuene som står på rekke og rad langs venstre breidd. Notre Dame på andre sida av elva, så Louvre der den mystiske Mona Lisa heng innesperra bak skotsikkert glas med ein flokk japanarar tett innpå. Å gå langs Seinen, forbi restaurantbåtane. Sjå det grumsete elvevatnet, kjenne brusteinen duve, så klyve opp ei trapp og gå opp på ei av bruene. Stå der og sjå til alle retningar, tenke, så velje, gå vidare.

Vakkert overalt. Sitje på ein fortausrestaurant og sjå på dei som går forbi, dei som stumpar røyken ved kinoplakaten før dei spring ned trappene til metroen. Få ein quiche med salat og eit glas raudvin. Irritere seg smått over ungdomsgjengen på nabobordet, som flirer så høgt heile tida, som drikk café au lait og cola, gutane som prøver å imponere.

Paris igjen, etter ti år. Hit kom vi ein tidleg morgon med nattoget frå Amsterdam. Eg hugsar dei lange, underjordiske gangane mellom togstasjonen og metroen. Hugsar lukta av urin der nede. Hugsar Champs-Élysées ein søndag morgon før klokka ni. Sval julimorgon, medbrakt frukost på ein benk og ein einsleg joggar som prusta forbi.

Hotellet i 10. arondissement. Drive av eit eldre ektepar som krangla inn i nettene, hotellgjestane som hysja iltert ut gjennom dei opne vindauga. Eit rom preservert frå syttitalet. Blomstra tapet i gammalrosa, med matchande sengeteppe i velur. Utsikt frå vindauget over parisiske hustak. Eg elska byen med det same. Eg har lengta etter å kome tilbake.

Eg oppsøker den engelske bokhandelen Shakespeare and Company, rett over elva for Notre Dame. Trong, gammal bokhandel, bøker frå golv til tak. Poet’s Corner og ei trapp til andre etasje med bibliotek, leserom, eit piano. Berre å setje seg ned, berre å lese, å spele, føle seg som heime.

Eg søv godt i dei franske nettene, med lydane frå franske bilar og samtalar utanfor. Den siste natta får eg fem myggstikk av ein fransk mygg. Stikka hovnar opp og eg må ta allergimedisin når eg kjem heim. Aldri har eg vore så glad for myggstikk, som desse. For eg har vore tilbake. Paris, mon coeur, endeleg fekk eg møte deg igjen.

Spalte i Nationen, laurdag 30. september 2011

17. november 2015

Neiden 1970

I 1880-åra innvandra forfedrane mine på farssida frå Finland til Finnmark. Dei slo seg ned i eit lita bygd i Nord-Varanger, midt mellom Vadsø og Vardø. Det norske namnet på bygda er Skallelv, det finske; Kallijoki.

Dei finske forfedrane mine kom frå ein stad ved Bottenvika, ikkje så langt frå Oulo, som del av ei finsk innvandringsbølgje som starta midt på 1800-talet. Ingen av dei var frå Tornedalen, der flesteparten av dei norske kvenane kjem frå. Vi blir likevel rekna med til den kvenske/ norsk-finske minoriteten i Noreg i dag.

Heilt frå eg var lita har eg vore nyfiken på dette finske og på staden og miljøet som far min kom frå. For far min flytta heimefrå alt som 17-åring, og enda - saman med tre av dei eldre brørne sine - på Sunnmøre, der han gifta seg, fekk born og blei verande. Og her voks eg opp. Det einaste merket eg hadde av den halvt finske bakgrunnen min var namnet. Basso. Ei fornorska utgåve av namnet på den finske staden farfars far kom frå.
Språket lærte eg aldri, far min meinte at han ikkje kunne det. Det har vist seg seinare at han kan ein del, likevel. Og eg har så smått byrja lære, eg også.

Då eg tidlegare i haust blei gjort merksam på ein av haustens romanar, skriven av ein annan norsk forfattar med finsklydande etternamn, Arvola, og romanen til alt overmål hadde stadnamnet Neiden i tittelen - ein stad til forveksling lik staden der far min voks opp, berre på sørsida av Varangerfjorden - skjønte eg at eg måtte lese.

Det var ei uventa sterk leseoppleving. Neiden 1970 er eit fint, sårt og tidvis svært vondt portrett av forholdet mellom ei dotter og ein alkoholisert, men godhjarta far. Vi får vere med dei to frå jenta er lita og er med far sin overalt og på alt han gjer, til ho får eigne barn og omsider sluttar å kome, fordi han har byrja drikke slik igjen. Og så døyr han, åleine, den sommaren, og ho er ikkje der, for ho har ikkje kome til han på ferie det året, for første gong i heile sitt liv.

Ingeborg Arvola skildrar også den norsk-finske kulturen som faren og namnet hennar er frå og som blir halden i hevd i bygdene langs Varanger-fjorden; det finske språket dei eldre snakkar, den spesielle fiskemetoden frå Neiden, Käpälä-fisket, køyring med hest og slede, bjørnen i skogen og laksen i elva.

Eg anbefaler boka sterkt. Det er ei bok eg ikkje så snart vil gløyme.

13. november 2015

Må det handle om meg?

Jan van Eyck måla seg sjølv inn i spegelen (utsnitt)
I går, på min vanlege lufte- og spasertur, høyrde eg på den nyaste episoden av Norsk bokpodkasting, der kritikarane i NRK diskuterer aktuelle bøker. Ei av bøkene det blei snakka om er den siste historiske romanen til Thorvald Steen, Det usynlige biblioteket. Eg har ikkje lese boka sjølv, så eg baserer referatet på det eg har høyrt og lese meg til frå andrehandskjelder.

I romanen møter vi Aleksander den store, som ligg for døden, Aristoteles og forfattaren sjølv, altså Thorvald, som er dårleg av ein muskelsjukdom. I tillegg får vi møte Phyllis frå Makedonia, kokka og elskarinna til både Aleksander og Aristoteles, for det er ho som skriv ned historia om Aleksander.

Mykje i denne boka er sjølvsagt oppdikta, slik det alltid må vere med historiske romanar. Og som det alltid er i historiske romanar har forfattaren dikta rundt verkelege kjelder og også funne på nokre eigne. Det meir uvanlege er at forfattaren sjølv er til stades i teksten for å både fortelje si eiga historie og for å kommentere eiga skriving og eigen research undervegs. Dette er ikkje noko nytt, sjølvsagt. Det er blitt gjort før, også i den historiske romansjangeren. Men det er ikkje vanleg.

Skiljet går mellom den reine fiksjonen - der lesaren blir plassert inn i ei anna tid og må oppleve den tida, ukommentert, forstå den med sine eigne forkunnskapar og sansingar - og ei blandingsform der lesaren i tillegg til fiksjonshistoria får vere med inn i arbeidet til forfattaren: kjeldegranskinga, dei historiske hola som blir fylte, spekulasjonar og grubling, litterære grep og det detektivliknande arbeidet i arkiv og bibliotek. Og i tillegg får lesaren gjerne ein del av forfattaren si personlege historie, som ein reknar med er relativt sannferdig.

Men så til det som fekk meg til å skrive dette innlegget, og stille meg spørsmålet: Må forfattaren skrive seg sjølv inn i fiksjonen for at han skal vere litterært interessant i vår tid? Og gjeld dette spesielt for den historiske romanen? I så fall: korfor?

Eg siterer frå Norsk bokpodkasting 12.11.2015:
Knut Hoem: «Og så er det kanskje klokt av den historiske romanen nå å ha en forteller som er litt sånn kroppslig, fysisk til stede i boken, altså i stedet for at vi bare liksom skal settes inn i en slags førkristen tid og så være der helt sånn med vanntette skott mot verden rundt.»

Anne Cathrine Straume: «Ja, for da belyser jo nettopp han, tenker jeg, det problemet at vi står jo her langt unna, dette skjedde da, men hva vet vi egentlig (...)»

Ja, kva veit vi eigentleg? Som historikar kan eg gi eit svært konkret svar på dette spørsmålet. Ofte veit vi svært lite, berre stykkevis og delt, og jo lenger tilbake vi kjem i tida og historia, jo meir usikre blir kjeldene og kjeldene sitt opphav. Er dette ei originalkjelde frå år 200 eller ei avskrift frå eit kloster tre hundre år seinare? Og har munken endra noko medan han transkriberte?

Som både historikar og forfattar er eg godt kjend med og også glad i kjeldegranskinga, dette langsame detektivarbeidet som fører meg både på rett spor og på villspor, anten eg skriv sakprosa eller skjønnlitteratur. Eg er blitt spurt om eg ikkje vil skrive ein roman med eit slikt metanivå, der fiksjonen blir broten ved at eg - forfattaren - stig fram i teksten og tek lesaren med meg inn i kjeldearbeidet, inn i konstruksjonen av fiksjonen, inn i dei vurderingane som blir gjort, og kanskje også inn i mitt eige liv.

Det er jo veldig in med sjølvbiografi om dagen. Forfattarar skriv sine eigne liv. Forfattarar skriv seg sjølve inn romanar; skriv metalittære romanar, skriv lett forkledde sjølvbiografiske romanar. Lesaren får møte forfattaren som skriv romanen lesaren les. Eg kan like dette godt sjølv, som lesar, dei gongene det funkar.

Men som forfattar har eg hatt sterk motstand mot å gjere dette. For meg er kjeldearbeidet noko kvardagsleg, noko som må gjerast, noko som kan fylle meg med både sterk uvilje og intens glede. Er det interessant nok for ein lesar? Må eg dikte det interessant for at det skal bli det, litterært sett? Og kva med mi eiga historie, mitt eige liv: vil eg dele det med lesarane? Er det rom eg ønskjer å opne? Er det noko i mitt liv som vil vere interessant for andre å lese? I så fall: korfor?

Og kva vil eg med bøkene mine? Er eg villig til å bryte fiksjonen? Eller er det nettopp illusjonen om å reise i tid eg vil kome til med bøkene mine; kjensla av å ha skrudd på ein brytar og brått finne seg sjølv i ei sølete Trondheimsveite i 1749, og få bli der så lenge ein vil, utan å måtte bli riven ut av det av ein brysam, metalitterær forfattar?

Men det er jo ikkje heilt in å dikte lenger. Fleire forfattarar uttalar at fiksjon er blitt uinteressant for dei, berre ekte, levd liv er interessant å skrive om. Dag Solstad leverte for to år sidan den mykje omtalte romanen Det uoppløselige episke element i Telemark i perioden 1591-1896, der han nekta å dikte seg inn i eller rundt dei historiske slektskjeldene sine, men heller fann førebiletet sitt i arkivstudien til Espen Søbye, der kjeldene blir presenterte i stor grad ukommenterte og iallfall ikkje dikta vidare på eller i større grad forklart, om eg har forstått rett. Som historikar ser eg appellen i denne puristiske metoden, men som skjønnlitterær forfattar og -lesar ser eg at dette kan bli tungt for dei fleste.

Kanskje er det berre eg som nektar å følgje tida. Som er antikvarisk, historisk, i tenke- og skrivemåte. Kanskje er eg det i mange kritikarar sine auge. Og kanskje endrar eg syn ein dag, om eg verkeleg får ein god idé. Men kva synest lesarane eigentleg om metaromanen? Og må alle verkeleg gjere det same, til same tid?