27. oktober 2014

Nordisk, igjen

Illustrasjon frå Krigen, Kaia Dahle Nyhus
Det er berre dagar igjen til Nordisk Råds barne- og ungdomslitteraturpris skal delast ut for andre gong, denne gongen i Stockholm. I mars skreiv eg om dei to norske nominerte bøkene, Krigen av Gro Dahle og Kaia Dahle Nyhus (ill.) og Brune av Håkon Øvreås og Øyvind Torseter (ill.), begge biletbøker av høg kvalitet, men svært ulike.

Sist hadde eg berre lese Brune, men sidan den tid har eg også fått lese den andre nominerte boka, Krigen, og ikkje klart å gløyme henne, særleg på grunn av dei utruleg sterke illustrasjonane til Kaia Dahle Nyhus, som liksom riv meg sundt frå innsida. Danske Information skriv om dei nominerte bøkene i ein artikkel du kan lese HER. Og eg er spent på kven som vinn denne gongen og håper sjølvsagt det blir «oss».

25. oktober 2014

Det polske

Kampen for tilværelsen
To førekomstar er ikkje nok til å danne ein trend, men møtet mellom polakkane som er komne til Noreg i aukande tal dei siste åra, og det norske samfunnet, er i alle høve skildra både i ein av haustens gode romanar og i det som eg meiner må vere ein av tidenes beste norske tv-serie. Eg tenker sjølvsagt på romanen Et norsk hus av Vigdis Hjorth og serien Kampen for tilværelsen som går på NRK i desse dagar og er skriven av Erlend Loe, Per Schreiner og Bjørn Olaf Johannessen. 

I Kampen for tilværelsen følgjer vi den polske lingvisten Tomasz, som kjem til Oslo og Ullevål hageby for å finne den ukjende faren sin. Han treffer raskt på ei polsk arbeidsgruppe og tek ymse jobbar som handverkar, sjølv om han ikkje akkurat er skulert i noko praktisk fag.  Skildringa av det vesle polske miljøet Tomasz blir ein del av har møtt både bifall og motbør frå polakkar i Noreg, og skildringa av miljøet i Ullevål hageby er blitt møtt med kritikk frå ein av hagebyens eigne bebuarar, Ketil Rollness. Men for meg som står utanfor begge miljøa er det lett å sjå at skildringa til dels er både komisk og satirisk, samtidig som eg får sympati for fleire av karakterane og deira livskamp i velstandssamfunnet på Oslo vest.

I Et norsk hus møter vi tekstilkunstnaren Alma, som bur i eit stort tømmerhus i eit fint strøk utanfor Oslo og som sper på inntektene sine med å leige ut ei leilegheit i huset til ei lita, polsk familie. Alma vil helst ikkje ha noko med naboane å gjere. Ho vil få husleigeinntektene jamt inn på konto og elles drive med sitt, fordjupe seg i arbeidet og kunsten og sleppe å tenke på nokon andre enn seg sjølv. Den kvinnelege leigebuaren går snart berre under namnet «den polske» og blir snarare ein stereotypisk representant for noko «polsk» heller enn eit individ på linje med Alma sjølv. Og problema mellom dei veks.

Eg har tenkt på «det polske» i det siste, tenkt på dei polske arbeidarane som kjem hit, som gjer jobbane billigare enn dei norske, fagorganiserte handverkarane, eller som tek arbeidet vi nordmenn ikkje vil ha, som kanskje har familiar i heimlandet som dei sender pengar til, som bur tett i tett, mange på same rom for å spare pengar. Og ettersom eg sjølv er blitt litt kjend med ein liten, polsk familie og kjent meir på likskapane mellom oss enn det som måtte skilje oss, har eg tenkt endå meir. Dei polske er ein del av samfunnet vårt no, men korleis behandlar vi dei, eigentleg? Korleis ser vi på dei? Og korleis ser dei på oss?

7. oktober 2014

Frå fakta til fiksjon - mellom fantasi og røyndom

Den 14. oktober kl. 18 er det min tur til å sitje i ein sofa på Riksarkivet og snakke om det eg driv med.

Saman med forfattaren og forskaren Bergsveinn Birgisson - som m.a. har skrive den fine romanen Svar på brev frå Helga, som eg kosa meg med i sommar, og sakprosaboka Den svarte vikingen, i tillegg til fleire diktsamlingar - og historikaren Marlen Ferrer, skal eg snakke om det å skrive historiske bøker i grenselandet mellom fantasi og røyndom. Kva kan ein forfattar tillate seg for å gjere historia spennande nok?

I samband med det komande arrangementet, har Riksarkivet fått tillating til å republisere artikkelen eg skreiv til Arkivmagasinet i 2011, Frå fakta til fiksjon: Om å skrive historiske romanar.

Tre år og to historiske romanar seinare har eg naturleg nok gjort meg endå nokre refleksjonar om å operere i grenselandet mellom fantasi og røyndom, og også kome til nye erkjenningar både som forfattar og som historikar som skriv skjønnlitteratur - for det er på mange vis to ulike roller. Eg ser fram til å få høvet til å snakke om desse tinga på Riksarkivet om ei veke, og håper det blir ein spennande samtale, både for oss i sofaen og for dei som kjem for å høyre på.

18. september 2014

Novellene

Meisteren. Foto: Henning Lillegård
Eg er hekta på noveller igjen. Blir det visst frå tid til anna. Denne gongen byrja det med at eg las novellesamlinga Ikkje for varmt, ikkje for kaldt av Rønnaug Kleiva. Men då eg var ferdig med boka, var eg ikkje ferdig med noveller. Det gav meirsmak. No les eg Ingvild H. Rishøi si andre novellesamling, Historien om fru Berg. Og etter den skal eg lese endå ei bok av Alice Munro, som eg har lese to novellesamlingar av tidlegare. Denne gongen blir det Utsikten fra Castle Rock. 

Alle desse forfattarane, og andre novellistar eg har lese, som Kjell Askildsen eller Naja Marie Aidt, skriv svært ulike noveller. Likevel er dei alle noveller, gode noveller, endåtil. Men same kor mange noveller eg les, og same kor godt eg kjenner sjangertrekka til ei novelle, klarer eg ikkje å finne ut akkurat kva det er som gjer ei novelle god. Det er eit mysterium for meg. Kanskje er det x-faktoren. Kanskje er det slik med all litteratur. Men eg synest det er vanskelegare med noveller. Eg veit berre at når ei novelle funkar, så funkar ho.

16. september 2014

og så kom boka

Bøker 2014
I går tidleg fekk eg sms frå redaktøren min i Samlaget, David Aasen, om at Finne ly var komen frå trykkeriet. Vanen tru tok eg turen ned til forlagshuset i Jens Bjelkes gate i Oslo og fekk eit rykande ferskt og fint eksemplar i handa.

Det er noko heilt spesielt med å halde boka si for første gong, sjølv om opplevinga naturleg nok ikkje er like sterk som ho var den aller første gongen. På førehand er ein redd for at noko skal ha gått gale, at sidene skal vere stokka om eller fargen på omslaget ha kome ut heilt feil.
Like stor er letta kvar gong, når boka ser fin ut, nett slik ein hadde håpa, og ein kan ta boka heim. Legge henne på bordet. Teste korleis ho ser ut i hylla, med ryggen ut. Ta henne fram av og til, bla litt, stryke fingrane over omslaget, stikke nasen inn mellom boksidene.

Dette er den fjerde boka mi, og den andre romanen for vaksne. Det er den første boka med omslag utan menneske på. Det er også ei litt annleis bok enn dei eg har skrive før. Eg har gått inn i historia og karakterane på ein annan måte, og romanforfattaren har vunne terreng over historikaren.

I går byrja eg lese boka på ny, frå perm til perm. For det er ei annleis oppleving å lese ein tekst når han står mellom to permar enn når han berre finst i ein bunke A4-ark eller på ein skjerm med litt for sterkt lys. Eg les alltid boka mi frå perm til perm når eg får henne, for å sjå kva eg har laga, for å få henne til å setje seg i meg.

4. august 2014

23. juni 2014

Ubehaget i fattigdomen

Laurdag som var fekk eg publisert ein kronikk om tiggeforbodet sett i eit historisk perspektiv på NRK Ytring. Bakgrunnen for kronikken er arbeidet med fattigdomsprosjektet i Oslo byarkiv, «Når endene ikke møtes. Fattigdom før og nå,» som eg har vore tilsett på sidan 2011, og mitt eige engasjement for svake og utstøytte grupper i samfunnet, både historisk og i vår eiga tid.

I 2010 gav eg ut romanen Fange 59. Taterpige, som handlar om romanijenta Maria, som blei sett inn i tukthuset i Trondheim rundt 1750 fordi ho var «tatter», fordi ho var omstreifar og tiggar. I romanen som kjem i år, Finne ly, tek eg igjen opp temaet: forholdet mellom romanifolk og norske fastbuande og -myndigheiter. Eg har sett mange likskapstrekk mellom det som skjer i dag, forbodet mot dei framande tiggarane - romfolket - og det som har føregått i Noreg dei føregåande hundreåra, med forfølgjng og undertrykking av våre eigne reisande, romanifolket.

Les kronikken HER.

20. juni 2014

Egenmäktigt förfarande. En roman om kärlek



Lena Andersson i Lillehammer
«Ingen av dem var riktigt intresserad av henne men båda var intresserade av honom.» 

Med dette sitatet kan det etter kvart nokså problematiske forholdet mellom poet og essayist Ester Nilsson og den genierklærte og mykje eldre biletkunstnaren Hugo Rask kortfatta bli oppsummert. Forholdet og personane finst i den svenske romanen Egenmäktigt förfarande. En roman om kärlek av Lena Andersson, eller Rettsstridig forføyning. En roman om kjærlighet som boka heiter på norsk. Romanen fekk i 2013 Augustprisen og har fått svært god kritikk, både i heimlandet og her til lands.

Eg høyrte forfattaren lese frå boka under Litteraturfestivalen på Lillehammer i mai, og det ho las gav såpass meirsmak at eg bestilte boka på svensk då eg kom heim.

Boka kom i posten sist fredag og eg hadde venta utolmodig i fleire dagar. Laurdag byrja eg å lese og innsåg at om eg ville at denne boka skulle vare litt lenger enn ein dag, måtte eg bremse opp og ta nokre pausar. Eg klarte å strekke henne ut over tre dagar, men så var det ubønhøyrleg slutt.

Eg veit ikkje om det var handlinga som greip meg mest, for eg visste jo kva som ville hende. Snarare var det den intelligente og humoristiske tonen i boka, og det boka djupast sett handlar om, som ikkje berre er eit mislykka kjærleikseventyr, men noko meir: Det psykologiske som står på spel mellom to menneske som (iallfall tilsynelatande) blottar seg for kvarandre. Kva som gjer at ein handlar som ein gjer, kva som gjer ein ute av stand til å forstå det som er openlyst for alle som ser det utanfrå. Kva som gjer at ein oppsøker fornedringa og avvisinga igjen og igjen og kva som gjer nokon i stand til å påføre ein annan så mykje smerte utan å kjenne skuld.

Og eg sit att med eitt spørsmål: Er dette ein typisk kvinne-mann-dynamikk? Kunne vi lese ei bok der rollene var snudd på hovudet? Eg trur vi kunne, men det er nok ikkje like vanleg.

Til trass for sitt noko triste tema, har boka både gode resonnement og refleksjonar, og er i tillegg underhaldande å lese. Eg trur ho kan passe på ei solseng. Tynn og lita er ho, også.
Og viss du lurer på kva tittelen betyr, kan du jo ta ein kikk HER.

17. juni 2014

Finne ly


Skogen syg meg inn i seg og lukkar seg rundt meg, slik han løynde meg då eg trong han, eit ly mot dei som jaga meg. Det kunne gått så gale, alt saman. Men så gjekk det godt i staden, og no er eg her.  
 
Omslag: Aud Gloppen, Blæst design
Omslaget på den nye romanen min er endeleg ferdig!   

Finne ly er ei bok eg har arbeidd med, av og på, sidan 2009 og boka heng tematisk saman med Fange 59. Taterpige frå 2010. Planlagt utgjeving er 15. september 2014.

Her er litt om boka, slik det står i katalogteksten til forlaget:


Finnskogen, 1849. Hanna søker teneste hos ein enkemann med to søner. Karfolket på garden har ikkje mykje til overs dei som er av reisande slekt, så Hanna må halde tett om opphavet sitt. Den yngste sonen, Johannes, får eit godt auge til henne, men odelsguten står i vegen for forsøket hans på å nærme seg. Fordommar, frykt og sjalusi veks fram, og Hanna må ta stilling til kva tryggleiken er verd om han går på kostnad av hennar eigen fridom.

Finne ly er ei forteljing om romanifolkets nære forhistorie, som òg stiller spørsmål kring dagens samfunn og vår tids mentalitet.

7. mai 2014

Dubliners

Før påske var eg i Dublin, og sidan det var ein god idé (ikkje min) og sidan eg liker å lese bøker frå den staden eg skal til, las eg James Joyces Dubliners før, under og etter turen. Eit morosamt samantreff var det også at Dubliners fyller 100 år i år, og etter å ha traska rundt i Dublin anno 2014 i nokre dagar, og lese om den same byen hundre år tidlegare, kan eg, ikkje overraskande, konstatere at byen verkar noko forandra, og menneska også, iallfall i det ytre. Men nokre av pubane er dei same. Vi var til dømes innom Mulligan's i Poolbeg street og tok ein ale, ein pub Joyce nemner i ei av novellene i boka.

Eg har ikkje lese noko av Joyce før, har berre høyrt gjetord om at han er så tung, då særleg Ulysses, og det tviler eg ikkje på. Men Dubliners var ikkje tung. Det var rett nok ikkje alle novellene eg skjønte like mykje av, ein del har referansar eg manglar. Men dei fleste av novellene var veldig fine, og gir eit interessant portrett av ulike folk i ulike samfunnslag ein by i ei anna tid enn vår eiga, som eg som historikar veit å setje pris på, men som eg trur andre enn historisk interesserte lesarar også vil finne noko i.

Han har også eit godt språk og er svært god til å skildre. Her er eit lite døme frå novella Ivy Day in the Committee Room:

Old Jack raked the cinders together with a piece of cardboard and spread them judiciously over the whitening dome of coals. When the dome was thinly covered his face lapsed into darkness but, as he set himself to fan the fire again, his crouching shadow ascended the opposite wall and his face slowly re-emerged into light.

«his crouching shadow ascended the opposite wall and his face slowly re-emerged into light.»

- eit nydeleg, sterkt bilete.
 
Det var ei slik bok eg ikkje ville slutte å lese. Faktisk saknar eg henne litt. Eg saknar å lese noveller, også, eg må visst finne fleire.