2. september 2015

Barcelona, Budapest, Berlin

Åleine på tur er greitt i nokre dagar, men så byrjar eg å kjede meg. Slik også no, i Berlin. Der alt finst. Heldigvis finst også gode bøker.

I kveld les eg Rønnaug Kleivas Armenia, Albania, Argentina, om Rønnaug som reiser åleine til usentrale stader i verda og kjem i kontakt med ymse folk, gode, dårlege, kvinner og menn, mest menn. Og eg tenker at Rønnaug i boka er svært uredd, ho hiv seg ut i det, hiv seg med, våger å stole på folk, og stikk av dei gongene dei ikkje er til å stole på. Ho er modig og sjølvstendig.

Langt meir sjølvstendig enn eg, som kan kvi meg for å setje meg på ein ukjend kafé i ein ukjend by åleine. Sjølv om eg er svolten, sjølv om eg er tørst, sjølv om eg har bok. Korfor? Det handlar vel om å hive seg ut i det. Ulikt Rønnaug i boka har eg ikkje lyst til å kome i prat med ukjende folk, kjenner eg meg ikkje uredd og modig, hiv eg meg ikkje med på ting. Men det er fint å lese om andre som gjer det, medan eg sjølv sit i ei hyggeleg leilegheit i eit trygt bustadområde i Berlin, litt kjedeleg og veldig stilt, ein stad ein kan sove godt og vakne til kyrkjeklokker om morgonen.
Og snart kjem det forsterkningar.

10. august 2015

Bokhausten raslar med blada

Ei bok eg gler meg til å lese
Bokhausten er så vidt i gang, og for ein forfattar er det himmelvid forskjell på «å ha bok» og å ikkje ha det. Denne hausten har eg det ikkje.

Når ein ikkje har bok - og i tillegg er ein ivrig lesar - er bokhausten berre stas og ikkje det minste nervepirrande. Det er spennande å sjå kven som kjem med noko nytt. Nokre får ein vite om gjennom oppslag i media, andre går under radaren og må bli oppdaga på anna vis. Og det er kjekt å kjenne lesesuget vakne, og lage seg mentale eller fysiske lister over kva ein må lese i løpet av hausten.

Av bøkene eg er blitt merksam på så langt, er det nokre eg allereie no veit at eg skal lese, same kva slags meldingar dei måtte få. Eg vil lese den nye romanen til Marit Eikemo, Alt inkludert, og den nye romanen til Hilde K. Kvalvaag, Lev vel, alle. Eg vil lese Laila Stiens nye novellesamling Over elva, Inger Bråtveits Alice A4 og poet Marte Hukes første roman Naturhistorie.

Samlaget gir denne hausten ut ein etterlaten roman av Jan Roar Leikvoll, som gjekk bort i fjor. Sjølv om det sikkert vil gjere vondt å lese, må eg sjølvsagt det. Romanen heiter Forkynnaren.

Eg er også nyfiken på den nye romanen til Geir Gulliksen, Historie om et ekteskap, og på den lettare sida har Atle Berge ny bok, denne gongen ein samfunnssatire om bokbransjen, som heiter Superpularen.

Og dette er berre eit lite og subjektivt utval av alle dei spennande titlane som kjem i haust, og då er ikkje eingong barne- og ungdomsbøkene med, for dei har eg ikkje sett noko oversikt over enno (fy på lanken, media!). Men eg veit at Nordisk Råd-prisvinnarane våre Håkon Øvreås og Øyvind Torseter kjem med ein oppfølgjar til Brune, med tittel Svartle, og den gler eg meg til å få i hende.

God bokhaust!

9. juni 2015

Hus og hjem

Så er eg på Helle Helle-galeien igjen. Eg har vore det før, i 2013 las eg fire av bøkene hennar på relativt kort tid; Forestillingen om et ukomplisert liv med en mann, Ned til hundene, Rødby-Puttgarten og Dette burde skrives i nåtid - som eg nettopp har lese om att, berre på dansk, fordi lesesirkelen skal diskutere boka no i juni. Ho var faktisk endå betre då eg las henne andre gong, eg lurer på om det er litt slik med Helle Helle.

Eg har også lese den nyaste romanen hennar, Hvis det er, no i vår, og held for augeblinken på med hennar aller første roman, Hus og hjem frå 1999 - ei bok eg liker utruleg godt. Så langt er det nok den og Forestillingen om et ukomplisert liv med en mann som har treft meg sterkast, sistnemnde kanskje dels også på grunn av den fantastiske tittelen, men når det er sagt liker eg alle bøkene hennar, dei er gode å vere i og gode å lese.

Andre forfattarar eg har det same slukeaktige forholdet til er ikkje mange, men Helle Helles norske omsetjar Trude Marstein er ei av dei. Eg gler meg alltid til ho kjem med ny bok, og når det går nokre år mellom kvar, må eg lese opp att dei gamle.

Kanskje treffer Hus og hjem ekstra godt nett på dette tidspunktet i livet, då eg i likskap med Anne i boka akkurat har flytta og lever eit liv mellom uoppakka flyttekasser og nysamanskrudde IKEA-møblar.

Men noko fint med flyttinga, er at eg kan skrive dette frå mitt nye kontor, det første vesle kontoret eg har hatt i mi tid som forfattar. Eg kjem nok framleis til å skrive både ved kjøkenbordet og i sofakroken, men det er no godt å ha sitt eige rom. Med skrivepult og skrivar og ei bokhylle som berre er mi. Og no som eg har vore så heldig å få stipend frå Norsk faglitterær forfatter- og oversetterforening for å skrive sakprosa for barn og unge, kan det kome godt med å ha ein stad der arbeidet kan få ligge framme. Både det faglitterære og det skjønnlitterære.

6. mai 2015

TRÅDANE I HYLSTERET ER TYNNARE ENN DRAUMAR

Det er ein livsfarleg gasslekkasje på skulen, alarmen går og elevane blir evakuerte i hui og hast. Men kor er det blitt av Lill Miriam? Klarer nokon å finne henne att før det er for seint?

I den nye romanen til Marit Kaldhol, ZWEET, møter vi dei tre tiandeklassingane Lill Miriam, Susan og Ruben, som har fått liva sine filtra inn i kvarandre på ulike vis, på godt og på vondt. Mange vil hugse Lill Miriam frå novella Alle vi, frå boka med same namn. I den oppskakande novella forlèt vi henne på stranda, utan å vite om ho lever eller er død. No får vi vite at ho har overlevd, men at ho framleis blir halden utanfor på skulen. Ho er ikkje slik som alle dei andre i klassa, ho tenker annleis, oppfører seg annleis og har andre interesser og behov. Medelevane kallar henne berre for Syndromet og klarer visst ikkje å berre late henne vere annleis, vere i fred. Det er som dei plagast av det, av nokon som ikkje er som alle dei andre.

Men det er ikkje alle som vil Lill Miriam vondt. Ruben er også litt annleis og utanfor, og han og Lill Miriam utviklar ein sterk venskap. Kanskje han er den som kan redde henne? Vi møter også Susan frå Alle vi. Ho er ei av dei som har halde Lill Miriam utanfor og mobba henne, men då Lill Miriam forsvinn byrjar ho å tenke, meir og meir. Klarer ho å leve med det ho har vore med på og med at Lill Miriam blir borte ein gong for alle?

Her er ein smakebit frå boka, frå Lill Miriam si historie:

imago

Klokka er 16.58.
Eg drikk litt vatn.
Tenker på mi kjære apis melifera. 
Eit holometabolt insekt.
Skapt ved forvandling.
Skapt til å bli noko heilt anna enn ho var som egg.
Egget utviklar seg til larve.
Larven er utan venger, utan eigentlege bein.
Utan kroppsdelar.
Han liknar ikkje i det heile tatt på ei vaksen bie.
Før forvandlinga skal skje, gøymer larven seg.
Han spinn eit hylster omkring kroppen, gjer seg
usynleg for andre.
Trådane i hylsteret er tynnare enn draumar.
Til saman er dei likevel sterke
som det sterkaste ønsket nokon kan ha.
Puppestadiet er ventetida.

Så begynner noko å skje. Noko
inne i puppen rører på seg. Ristar på seg.
Dirrar. Pressar på.
Puppen sprekk opp. Sekundet er der.
Den forvandla kjem ut.
Ein heilt ny skapning
faldar ut vengene for første gong.
Sollys på årenettet.
Ho er vaksen. Imago.
Ho er blitt den ho skulle bli.
Ho kan flyge. 

22. april 2015

Bjørkebokstavar

Boka har fine illustrasjonar av Tone Lileng
Eg har lese ei veldig fin og splitter ny bok, nemleg Hilde Myklebust si barnediktbok Bjørkebokstavar, om leik og utforsking, natur og dyr og venskap. Dette er hennar andre bok for barn. Ho har tidlegare gitt ut biletboka Jon og den lange julenatta og har i tillegg skrive to veldig fine diktsamlingar og ein roman for vaksne, som eg har anbefalt tidlegare. Her er eit dikt frå Bjørkebokstavar, som trefte meg ekstra sterkt.

Lammet mitt kjem til verda

Eg sit på fjøskrakken
og ventar
Sauen står og sturar i eit hjørne
Ho grev med klauva mot golvet
Magen hennar bular og bølgjar
Eg kan sjå at det lever der inne

Eg ventar og ventar
Ei vevkjerring rekk å spinne
eit halvt nett i vindauget
før far seier: No skjer det!
Sauen legg seg ned
og trykker ut ein blank pose
Der inne skimtar eg
to små klauver
og ein liten svart snute

Eg legg hendene
kring dei tynne beina
og hjelper lammet
ut i verda vår

Det trekkjer pusten
Det lagar ein tynn lyd

Far smiler til meg
Eg smiler tilbake
Så ser vi på lammet igjen
Vi berre veit at dette lammet
skal vere mitt

31. mars 2015

Ikkje gjere det slag

Ukjend kunstnar. Utgivar: Eberh. B. Oppi, ca. 1947. Frå nb.no
Endeleg påskeferie! Eg har reist vestafjells, som eg plar, og vakna i dag til sol over markene, snø på fjella, litt rimfrost på bakken der skuggen frå granene fell.

Planen for påska er enkel: eg skal ikkje gjere det slag. Eg skal vere saman med familien, sove og lese bøker.  Og denne påska, som alle andre påsker, skal eg lese krim. Far min har forsynt meg med sine utlesne bøker, dei ligg i ein stabel på soverommet her ute på øya, så no er det berre å velje og vrake. Førebels har eg løfta Gillian Flynn og Flink pike (Gone Girl) ut av bunken, den har eg forresten kjøpt til far min, sjølv.

Berre for sikkerheits skuld har eg også teke med eit par bøker i kofferten. Den siste til danske Helle Helle, Hvis det er, som eg nesten er ferdig med, og Samlagets store vårsuksess, Mi briljante venninne, av den mystiske, italienske forfattaren Elena Ferrante. Så får vi sjå kor vinden blæs meg.

God påske!

20. mars 2015

Travle tider

Utsikt mot øya Koltur, som er folen til øya Hestur
Mars er den store turnémånaden for meg i år. Førre veke var eg fire dagar på vidaregåande i Vestfold, denne veka har eg vore tre dagar på ungdomsskular på Færøyane og neste veke skal eg to dagar til vidaregåande i Elverum, som siste ledd av vinterens turné i Hedmark. I februar besøkte eg vidaregåande skular i Tynset og Kongsvinger.

Det mest eksotiske var naturleg nok reisa til Færøyane, der eg skulle møte ungdomsskuleelevar som hadde lese utdrag frå Inn i elden, og snakke med dei på mitt eige språk. Målet med besøket var at dei skulle få møte ein forfattar frå eit anna nordisk land og lære meir om eit av 'grannemála' sine. Det var Foreningen Norden på Færøyane som inviterte meg, og invitasjonen kom fordi eg blei nominert til Nordisk Råds barne- og ungdomslitteraturpris i 2013. Eg er også blitt invitert til Åland på same type besøk, men den gongen kunne eg dessverre ikkje reise.

På førehand var eg både spent og gledde meg. Eg har aldri vore på Færøyane før, men har hatt lyst til å reise dit i mange år, kanskje særleg etter at eg trefte og deretter las den færøyske forfattaren Jóanes Nielsen. Det eg var aller mest spent på var møtet med ungdomane. Korleis skulle eg snakke? Kunne eg snakke dialekten min? Ville dei forstå meg? Ville eg forstå dei?

Kirkjubøur
Alle bekymringar eg måtte ha hatt, blei fort gjort til skamme. Elevane skjønte meg veldig godt, eg snakka min eigen sunnmørsdialekt - som liknar litt meir på færøysk, enn mange andre norske dialekter - iblanda ein del ord på bokmål/ dansk. Elevane svarte meg på dansk med og utan dansk melodi og uttale, og ofte også på færøysk, som det viste seg at eg forstod relativt godt, iallfall i enkle setningar. Og nynorsk var ikkje noko vanskeleg for dei i det heile, mange ord er nokså like.

I tillegg blei eg teken svært godt imot av Foreningen Norden, eg blei henta kvar morgon og følgt til skulane, eg blei vist rundt i Tórshavn og ut til vakre Kirkjubøur, eg blei teken imot i heimane til folk, fekk smake færøysk 'fenalår', som smaker som vårt, berre utan alt saltet, og den tradisjonelle rullepølsa, som er ganske lik den mor mi syr kvar einaste jul, berre ikkje så salt, den heller. Det har nemleg vore svært dyrt å importere salt til Færøyane, så dei har funne andre måtar å konservere kjøt og fisk på, ved tørking og fermentering.

Tórshavn
Eg blei også teken med ut på ein god restaurant i Tórshavn og traktert med ein nydeleg trerettars middag. Og folk var hyggelege og gjestfrie. Det kjendest ikkje som å vere i utlandet, men meir som eit anna fylke i landet vårt, både velkjent og ukjent på same tid.

Eg har alt bestemt meg for at eg skal reise tilbake, ein grøn, færøysk sommar. Eg gler meg allereie.

Mars er også ein spennande månad for meg på eit anna vis, det er nemleg min og Finne ly sin tur til å bli samlesen no i mars. Bokbloggarar les og postar ros og ris på bloggane sine, og tanken er vel at det skal kome ein del lenker til omtalar HER etter kvart. Så får vi sjå, då, kven som stikk av med sigeren i august.

25. februar 2015

Verkeleg uverkeleg

Eilert Sundt (oslobilder.no/ Oslo museum. OB03176)
Kva gjer ein romankarakter verkeleg? Må ho vere basert på eit menneske som verkeleg har levd, eller held det at ho blir levande for lesaren, og at historia hennar er såpass realistisk at ho kunne ha levd?

Mange lesarar spør meg om nokon av karakterane i bøkene mine er bygde på verkelege personar, personar som har funnest ein gong og som eg ikkje verken har dikta opp eller om på. Svaret er ja, men med atterhald. Det er nemleg berre eit par av bipersonane frå bøkene mine som verkeleg har levd.

Hans Køning i Inn i elden var lensherre i Vardøhus len i perioden 1619-1651, men det er lite som er kjent om han. Når eg lét han varte opp med tirettars middag til Dorothe og Johann Beyer, presten og den blodfattige frua hans, er dette sjølvsagt oppdikta. Eg veit ikkje noko om Hans Køning som menneske eller om det livet han levde i Vardø, anna enn dei reint biografiske detaljane om kor og når han var fødd, når og kven han gifta seg med og når han døydde. I tillegg veit eg at han stod ansvarleg for over femti hekseprosessar i si embetstid.

Også Eilert Sundt, som figurerer som biperson i Finne ly, er ein verkeleg - og også ganske kjend - person. Han er rekna som vår første samfunnsforskar, og var prest og konfirmasjonslærar på tukthuset i Kristiania i nokre år kring 1850. Der trefte han fleire av reisande slekt, som han freista intervjue og som han skreiv om i bøkene sine om Fante- eller landstrykerfolket i Norge. Arbeidet hans med å kartlegge romanifolket la ein del av grunnlaget for politikken som blei ført mot dei frå slutten av 1800-talet og utover 1900-talet, med siktemål å bli kvitt 'fanteondet'.

Men ingen av hovudkarakterane frå bøkene mine har eksistert i røynda, sjølv om eg har brukt verkelege menneske til inspirasjon for fleire av dei. Hanna frå Finne ly er den flest trur er verkeleg, fordi eg har fingert eit sitat frå Fantefortegnelsen til Eilert Sundt heilt til slutt i boka, som er konstruert med formuleringar frå dei andre innskriftene i den same fortegnelsen.

På kolofonsida står det: Innskrifta på siste side er basert på fantefortegnelsen av 1862, frå Eilert Sundts Anden Aars-Beretning om Fantefolket. Det står ikkje at det er eit sitat frå denne fortegnelsen, men at innskrifta er basert på den. Altså at den er dikta opp ved hjelp av verkelege element, og kunne ha vore slik om Hanna og hennar historie hadde eksistert i røynda.

Eg har gjort det same før. I mi aller første bok, Ingen må vite, konstruerte eg ein resolusjon frå kong Christian den 6., som var basert på verkelege resolusjonar, men der namn, år og dato var endra. I Fange 59. Taterpige, som er basert på ein verkeleg person, Maria Andersdatter, konstruerte eg fleire 'kjeldesitat' som ikkje er ekte, men bygd over same lest som dei verkelege kjeldene. Dette gjeld til dømes innskrifta om Prost de Fine, som m.a. er basert på innskrifta om den verkelege prosten i den verkelege Maria si historie, Jacob Thode. Om de vil lese meir om arbeidet med historiske romanar, slik eg opplevde det i 2011, kan de lese denne vesle artikkelen: 'Frå fakta til fiksjon. Om å skrive historiske romanar'.

Grunnen til at eg skriv dette no, er at eg har sett i fleire omtalar av Finne ly at boka er 'basert på ein verkeleg person', i tydinga at Hanna verkeleg har eksistert. Og eg har forstått at uttrykket 'basert på' er tvetydig. Medan eg har brukt uttrykket i tydinga: 'dikta opp med hjelp av element frå denne kjelda', har andre tolka det som at eg har brukt personar som verkeleg har levd.

Hanna har ikkje verkeleg levd. Likevel har ho det, i romanen, og i meg, og forhåpentlegvis også i dei som har lese om henne. For meg er ho like verkeleg som noko menneske som har gått her på jorda, kanskje endåtil meir verkeleg, fordi eg kjenner henne så godt, eg kjenner henne like godt som om eg skulle dikta henne opp sjølv.

16. februar 2015

Eit liv

Eg hugsar godt første gongen eg las Kjell Askildsen. Eg har eit indre bilete av meg sjølv på t-bana frå Sognsvann til Oslo sentrum etter jobb, der eg sit og les Et stort øde landskap, og det er noko heilt nytt for meg, eg har aldri lese noko liknande. Det er 2005 eller 2006, eg har eit minne om at eg les om eldre, triste og einsame menneske, det er ukjent territorium, og eg forstår det kanskje ikkje heilt, men seinare skal eg lese fleire bøker, skal eg lese Thomas F's siste nedtegnelser til almenheten, og elske den, og eg skal nyte å høyre Kjell Askildsen lese En plutselig frigjørende tanke og Hundene i Tessaloniki rett inn i øyret mitt, akkurat når og kor eg vil. Å høyre Kjell Askildsen lese Kjell Askildsen er noko heilt spesielt, sjølv om forfattaren sjølv ikkje liker å høyre si eiga stemme, slik.

Det er nokre år sidan eg las bøkene, no, men det var likevel interessant å lese Alf van der Hagens samtalebok med tittelen Kjell Askildsen. Et liv, der vi både får bli med inn i skrivelivet, forfattarlivet og privatlivet til Kjell Askildsen. Ei bok det var overraskande vanskeleg å legge frå seg, som var lærerik på så mange måtar, og som fekk meg til å ville lese han om igjen, og høyre han lese om igjen; desse knappe og presise tekstane, ingenting overflødig, om alle desse einsame og triste og urettvise og sjølvrettvise menneska, alle desse som er akkurat så smålege og mangelfulle som vi alle kan vere. Eg las ein stad at Askildsen er ein meister i å skildre avstanden mellom menneska, avstanden mellom familiemedlemmar, mellom partnarar, han utforskar kilen som kjem mellom oss. Det kan vere trist lesnad, det er djupt menneskeleg, og ofte finst det også ein svart humor der.

No har eg bestilt samtaleboka Alf van der Hagen gav ut for nokre år sidan om ein annan av mine store favorittforfattarar: Dag Solstad. Uskrevne memoarer. Ho er på billegsal på Mammut i år. Og eg gler meg til å lese.

6. februar 2015

Nordisk barnebokkonferanse

Denne veka var eg på Nordisk barnebokkonferanse i Stavanger saman med resten av styret i Norske barne- og ungdomsbokforfattere og nesten 400 andre, og det var ei veldig fin oppleving. Stavanger viste seg frå si beste side, med strålande sol og gneistrande kulde.

På Breiavatnet sat fuglane på den blanke isen.

Inne på Sølvberget, der konferansen føregjekk, var det mange gode opplevingar for oss som sat i publikum. For min del fascinerte spesielt biletbokpostane, særleg var det kjekt å få kjennskap til to nordiske biletbokskaparar, danske Lillian Brøgger og svenske Anna Höglund, som saman med norske Kaia Dahle Nyhus blei intervjua av Svein Nyhus.

I tillegg var det eit høgdepunkt å oververe intervjuet av fjorårets ALMA-prisvinnar Barbro Lindgren, som viste seg å vere ein humoristisk og sympatisk forfattar som hentar rått frå røyndomen i bøkene sine. Eg har ikkje lese mange bøker av henne, men hugsar kor godt eg likte bøkene som på norsk heiter Superhemmelig og Topphemmelig då eg var yngre, som eg først no forstod at er sjølvbiografiske romanar. Desse skal eg leite fram og lese opp att neste gong eg er heime på Giske.

På ungdomsboksida var det dystre og dystopiane som var i fokus. Dystopiar er visst den nye trenden innan ungdomslitteraturen, som har teke over etter fantasy, vampyrar og zombiar, kanskje? Sjølv har eg ikkje lese særleg mange dystopiar, berre The Road av Cormac McCarthy og Fiolinane av Jan Roar Leikvoll, dersom ein kan kalle dei dystopiar - begge nokså deprimerande, men vakre vaksenbøker. Eg er nok likevel mest interessert i den gode, gammaldagse realismen, stikk i strid med alle trendar.

Eit anna interessant punkt på programmet var møtet mellom Simon Stranger og hans koreanske og svenske omsetjarar. Det er alltid interessant å sjå og ikkje minst høyre korleis ei bok endrar uttrykk når ho blir omsett, men forhåpentlegvis likevel beheld sin eigenart, og det var særleg interessant å høyre korleis ungdommen i Korea hadde motteke Barsakh.

Lillan Brøgger
Anna Höglund
Ifølgje den koreanske omsetjaren er koreansk ungdom mest opptekne av skulearbeid og karakterar, og denne boka har vore ein vekkar for mange om kva som føregår i verda, og har skapt eit sosialt engasjement hos mange unge lesarar.

Det er jo ikkje verst.