27. oktober 2017

Tillers beste bok?

For nokre dagar sidan las eg ferdig boka eg har sett fram til sidan eg høyrde ho skulle kome: Begynnelser av Carl Frode Tiller. Eg har lese alt Tiller tidlegare har gitt ut og også sett nokre av teaterstykka han har skrive, mellom anna stykket med same tittel som boka - som også handlar om dei same menneska, med miljøvernaren Terje i hovudrolla - og eg held forfattarskapen hans høgt.

Då eg byrja lese den nye romanen var det mykje som var kjent for meg frå stykket, mellom anna startar begge på omtrent same stad; teaterstykket med ein front-mot-front-kollisjon, der du skjøner at sjåføren av personbilen har skjena over i feil køyrebane og inn i traileren med vilje; romanen på sjukehuset der Terje ligg og lyttar til mora og søstera Anita som snakkar medan dei vaker over han etter at han har «tatt sitt eige liv», som det står bak på boka.
Men likskapane med sceneversjonen stansar ganske fort og romanen utvidar biletet av Terje og den vesle familien hans.

No er ikkje Terje død, iallfall ikkje enno, og romanen følgjer livet hans bakover i tid, til dagane, månadane og åra før denne dramatiske hendinga, og som lesarar får vi eit vidare bilete av kva som kan ha fått Terje til å velje som han har gjort, utan at det er nokon enkle svar på akkurat det spørsmålet.
Som vanleg hos Tiller er teksten intens og skildrar eit menneske som ofte handlar småleg og dårleg overfor sine næraste, som i det medvitne valet mellom å vere raus og småleg, ofte hamnar på det siste, medan han mentalt sparkar seg sjølv for at han aldri klarer å late vere, for ein gongs skuld.
Kor kjem alt dette indre agget frå? Korfor er Terje så sint?
Han har kone og ei dotter han elskar, han har ein jobb han inderleg brenn for og ein stor kjærleik til naturen, men han har også eit vanskeleg forhold til primærfamilien sin, til mora og søstera Anita og til faren som er død då boka byrjar.

Gjennom kapittel med med titlar som 'Tre dagar før' eller 'Eitt år tidlegare' følgjer vi Terje bakover i livet, heilt tilbake til barndomen. Vi får vere med han gjennom vanlege dagar i ekteskap og på arbeid, i samvær med dottera Marit, tilbake til bryllaupet med Turid, som blir forkludra av ei mor som drikk for mykje og ei søster som lagar drama, bakover til ungdomstida med utagerande oppførsel og til barndomen, der vi møter ein sårbar gut, som like gjerne leikar han er ein sommarfugl åleine i skogen, som å vere saman med dei andre ungane, med ei nyskild mor som slit psykisk og ei storesøster som har byrja opponere.

Og så kjem den fine slutten, som rørte meg til tårer, og eg trur det er første gongen eg har gråte av ei av bøkene til Carl Frode Tiller. Dei tidlegare romanane hans har vore sterke og ubehagelege, men dei har aldri gripe meg på denne måten, dei har aldri rørt meg slik som dette.

Kanskje er Begynnelser den beste boka han har skrive så langt? Iallfall er ho ei av dei aller beste i ein sterk forfattarskap, og ei bok der Tiller viser fram nye sider. Løp og kjøp!

16. september 2017

Arbeidshaust

Frå teaterstykket Begynnelser av Carl Frode Tiller
Det er haust, men det er ikkje så mykje tid å hausta inn for min del, som det er tid for å dyrke og så.
Som mange andre haustar er også denne travel, med skriving, lesing og ein del reising for å halde føredrag, delta på festivalar og besøke skuleklasser.

Så langt har eg vore på Diktardagar i Lom, Skjåk og Vågå for å snakke om hundreåringen Markens grøde (Knut Hamsun) og bli bokbada, og hatt 'heksejakt' for 5. klassingar på barnebokfestivalen Appelsinia i Skien, der eg også var med på prosalong om litteratur i norskfaget. 26. og 27. september skal eg halde føredrag om å utforske historia på Sola og Klepp, så blir det turné med den kulturelle skulesekken i Vestfold, før eg held føredrag på arkivdagen i Ålesund 4. november og reiser rett vidare til Stord der eg skal delta på årets Falturiltu-festival, med Per Olav Kaldestad som festivaldiktar og mange fine folk på programmet.

Eg arbeider også med å skrive ferdig andreutkast av ein ny roman for vaksne som eg har pusla med ei stund, og skrive adventskalender for barn om tunkatten Lurivar, til publisering på tunkatten.no i desember.
I tillegg kjem styrevervet i Norske barne- og ungdomsbokforfattere (NBU), som fyller 70 år i år, og arbeidet i språkprisjuryen til Språkrådet, der vi i år ser etter framifrå bruk av nynorsk i sakprosa frå dei siste fem åra. Prisen er på 100 000 kr og blir delt ut om kvelden 15. november på Litteraturhuset i Oslo. Der vil det også bli paneldebatt og intervju med vinnaren, så hald av datoen om du er interessert i god, ny og nynorsk sakprosa!

Som vanleg har eg også kasta meg over bokhausten og dei nye bøkene. I går kjøpte eg den nye romanen til Carl Frode Tiller, Begynnelser, som eg har sett fram til å lese, både fordi eg følgjer Tillers forfattarskap med stor glede og fordi eg likte teaterstykket med same tittel som eg såg på Trøndelag teater i fjor. Eg gler meg også til nye romanar frå Mette Karlsvik og Olaug Nilssen, for å nemne nokre.
Den beste boka eg har lese så langt i haust er forresten ein roman frå i fjor, For øvrig mener jeg Karthago bør ødelegges av Kyrre Andreassen. Anbefalast!

2. august 2017

Lesesommar

Ein passeleg lat sommar blir fort ein skikkeleg lesesommar. Særleg om ein får litt tid på ei solseng. 

Eg byrja min lesesommar med den amerikanske brakdebutanten Emma Cline og hennar roman The Girls, som er sterkt inspirert av historia om Manson-familien; sekta av unge jenter som omkrinsa den karismatiske wannabe-musikaren Charles Manson, som fôra dei med rikeleg LSD og fekk dei til å tru han var den utvalde, Messias, menneskesonen - 'man son'. 
Manson leidde jentene på ville vegar til det enda med drap - det mest kjende var drapet på Sharon Tate - den gravide kona til filmskaparen Roman Polanski - og venner av ekteparet, seinsommaren 1969.

I The Girls møter vi fjorten år gamle Evie, som blir dregen inn i sekta rundt Russell Hadrick sommaren 1969 via den vakre Suzanne. Evie har skilte foreldre; ei mor som prøver å finne seg sjølv ved hjelp av yoga, vegetarisk mat og menn, og ein far som har vore utru og flytta saman med den unge sekretæren sin. Då Evie blir uvenner med bestevenninna si står ho brått åleine og kjedar seg frykteleg. Heilt til ho møter Suzanne. 

Boka blei lesen på både solsenger og i vanlege senger og eg då eg var ferdig kjende eg meg litt skuffa over meg sjølv for at eg ikkje hadde spart henne til strandferien, for det var ei perfekt bok under sydensola, med eller utan parasoll. 

På stranda og ved bassenget las eg i staden nokre andre bøker, mellom andre Merkelig vær i Tokyo av Hiromi Kawakami - som var ei ganske merkeleg bok til å byrje med, og Wide Sargasso Sea av Jean Rhys, som er ein pastisj over Jane Eyre

Merkelig vær i Tokyo handlar om 38 år gamle Tsukiko, som er singel og barnlaus og møter på sin gamle lærar på den lokale yndlingssjappa, over rikeleg med øl og sake og ikkje minst kortreist og sesongbasert mat, som flygefisksashimi, kald eller varm tofu (alt etter om det er vinter eller sommar) og sopp. 
Ho hugsar ikkje namnet hans, så ho kallar han berre Sensei (som betyr lærar), og forholdet deira utviklar seg frå drikkekameratar til noko som liknar eit vennskap, men kva er det eigentleg - og vil det bli noko meir mellom dei? 
Boka var forfattarens gjennombrot internasjonalt og ho er visstnok svært populær i heimlandet Japan. For min del var romanen eit ledd i ei relativt ny interesse for asiatisk litteratur, som byrja med den japanske kortromanen Pupper og egg av Mieko Kawakami og fortsette med sør-koreanske Ta vare på mamma av Shin Kyong-sook, begge kvinnelege forfattarar. Sistnemnde skal forresten kome med ny bok omsett til norsk i haust, Jenta som skrev ensomhet, som eg også kjem til å lese. 

Wide Sargasso Sea har eg blitt tilrådd frå fleire hald i nokre år. Boka er skriven som ein forløper til Charlotte Bröntes Jane Eyre og er ein postkolonialistisk roman frå slutten av 1960-talet, skriven av den kvite, karibiske forfattaren Jean Rhys, som fekk eit comeback med denne boka då ho sjølv var i syttiåra. 
Romanen handlar om 'den gale kvinna på loftet' til Mr. Rochester, som Jane Eyre kjem i teneste hos og forelskar seg i. I Wide Sargasso får denne kvinna si eiga historie og forfattaren gjer henne til kreol og dotter av tidlegare slaveeigarar på Jamaica. 

Boka tematiserer både forholdet kvit - svart, som også er prega av rasisme frå dei svarte mot dei kvite, mellom 'høg' og 'låg' og forsøker å seie noko om kva galskap er eller kan vere.
Boka er interessant både som ein historisk og kulturhistorisk roman og Rhys forklarer ikkje unødig, men integrerer lokale skikkar, mentalitet, religion, språk og historiske tekstar på ein fin og saumlaus måte.
Slutten var det som løfta boka for min del, då vi får bli med opp på loftet i England der den gale kvinna er blitt innesperra av ektemannen og forteljinga møter førelegget sitt i Jane Eyre
Det er ei tynn bok, også - berre rundt 150 sider. På norsk har ho fått namnet Vide Sargasso

4. mai 2017

To gode novelledebutar

Jan Kristoffer Dale blei i vår tildelt Tarjei Vesaas' debutantpris under årsmøtet til Den Norske Forfatterforening (DnF) for novellesamlinga Arbeidsnever. Prisen skal tildelast årets beste debutant - som helst skal vere under 35 år.

Novellene krinsar inn liva til folk frå arbeidarklassen i Froland, slike som har falle utanfor, blitt forlatne eller ikkje kome seg vidare.
Nokre slit helsa på fabrikken, somme har mista arbeidet, partnaren, trua på livet eller framtida, andre lengtar etter noko meir, anten det er kjærleik eller ei ny retning i livet, men vågar dei å ta spranget?
Eg var på årsmøtet i DnF då Dale fekk debutantprisen og høyrde han lese frå boka. Den sympatiske, stillfarne framtoninga hans står til novellene han skriv, som opplevast som varme, empatiske og såre.

Ein annan novelledebutant frå 2016 er forlagsredaktør og kritikar Therese Tungen, som har gitt ut den sterke samlinga Ein gong var dei ulvar, som har hausta mykje god kritikk.
Dei få og ganske lange novellene står kvar for seg og tek opp svært ulike tema, men også her er utanforskap og einsemd tema som går att i fleire av novellene, anten ein har sett seg utanfor meir eller mindre med vilje, som Tor i Flaumen, ein kjenner seg halden utanfor, som ungjenta Ingrid i Seksten eller må halde seg vekke frå andre i redsle for å bli avslørt, som dei forlatne borna i Ungane.
Somme av novellene finn stad i Gudbrandsdalen, der forfattaren sjølv har opphavet sitt, og nokre synast å ta for seg tema ho sjølv må ha kjennskap til for å kunne skrive så godt om det, dette gjeld særleg Det går bra med dei aller fleste, om geitebonden Anna; min favoritt i samlinga.

Eg har stor tru på at vi vil høyre meir frå desse forfattarane i åra som kjem. Anbefalast!

24. januar 2017

Plukke bær på Ullhovudmyra

Skallelv - Kallijoki i Finnmark. Foto: privat
Som eg har fortald fleire gonger før, kom forfedrane mine på farssida opphavleg frå Finland og innvandra til Noreg og Finnmark på slutten av 1800-talet.

Sjølv har eg ikkje vore særleg i Finnmark før eg blei vaksen, men eg har fått ein stor kjærleik til det nordlege landskapet og menneska der oppe, så då eg i haust blei spurd om å skrive ei tilråding til tidsskriftet Syn og segn om eit valfritt emne, landa eg fort på nettopp Finnmark.

Det blei ein personleg tekst, om mitt Finnmark og mi familiehistorie, men også ei kjærleikserklæring til naturen og lyset og alt som lever i nord, og til nokre bøker som kanskje har treft meg særleg godt fordi dei nettopp har skildra landskap og miljø, som eg altfor sjeldan får lese om i skjønnlitteraturen.

Teksten er no lagt ut på Morgenbladetportalen for alle som vil lese. Her er byrjinga:

«Det var vinter då Basson-Heikka kom gåande på ski frå Ii øvst i Bottenvika og nordover. Han gjekk om nettene og fekk låne dei varme sengene til folk om dagane, medan dei arbeidde.

Frå tid til anna fekk han skyss av samar med rein og slede eit stykke av vegen. Og omsider kryssa han norskegrensa, tok seg over Varangerfjorden og enda i Nyhavn, eit steinkast frå bygda Skallelv i Finnmark, midt mellom Vardø og Vadsø. Då han hadde funne ein stad å slå seg til, snudde han og fór tilbake for å hente ho han var trulova med, Margrethe Marie. Desse to skulle bli mine oldeforeldre.»

19. januar 2017

Skrive, lese, leve

Marknaden i Zapolyarny, Russland. November 2016.
Det er januar, eit nytt år, eg arbeider med førsteutkastet til ein roman som ingen enno har lese. Snart skal eg sende det til redaktøren min. Så får vi sjå.

Eg skriv, eg les bøker. I fjor las eg 59, dei fleste var norske samtidsromanar skrivne av kvinnelege forfattarar. Det er ikkje slikt eg tenker på; at eg må lese bøker som er skrivne av kvinner, det kjem heilt naturleg, eg les det eg har mest lyst til å lese, ofte er det kvinner som har skrive bøkene, men slett ikkje alltid.

Eg har lese ein del novellesamlingar, også.
Fortset med det no i det nye året: Lucia Berlins Håndbok for vaskedamer og russiske Ljudmila Petrusjevskajas Det var en gang ei jente som la an på svogeren sin, og så hengte han seg.
Eg les også Farvel til Eddy Bellegueule av Edouard Louis, som skal vere sjølvbiografisk, men eg slit med å tru på alt som står der. Det verkar så einsidig negativt.
Når forfattaren sjølv er ein slik oppvakt og smart ung mann, kan vel ikkje alle forfedrane eller familemedlemmene hans vere heilt idiotar? 

Det er fint å lese bøker frå andre land enn Noreg, sjølv om eg ikkje alltid tek alle referansane.
Etter at eg besøkte Russland i samband med Finnmark internasjonale litteraturfestival i november i fjor, fekk eg veldig lyst til å lese russisk samtidslitteratur.
Då eg blei spurd, under arrangementet på biblioteket i Nikel, om kva som var mine favorittforfattarar; norske, internasjonale og russiske, kjendest det pinleg å svare Tolstoj og Bulgakov, som begge døydde i første del av det førre hundreåret.
(Sjå fleire bilete frå Russlandsturen her: https://www.facebook.com/forfattar/posts/397734093949487)

I fjor las eg bøker sju utanlandske forfattarar, i år er målet å lese fleire - og frå nye land eg ikkje har lese litteratur frå før. Eg vil også lese meir tysk, særleg om Berlin, sidan eg skal tilbake dit i juni.
Eg tek gjerne imot gode tips! Er det forresten nokon som har lese den nye romanen av Jenny Erpenbeck: Går, gikk, har gått (Gehen, ging, gegangen)?

Også dette året skal eg farte litt rundt for å snakke om hekser, men enno har eg nokre veker før oppdragsåret startar. Så eg stuper like godt tilbake i manuset.

Godt nytt år til alle!

7. desember 2016

Marie & Maria


Denne hausten har eg lese to debutantar som eg synest de skal merke dykk. Den eine er Marie Aubert som har gitt ut novellesamlinga Kan jeg bli med deg hjem og den andre er Maria B. Bokneberg som har skrive ein liten roman som heiter Lukta av våt jord om natta. 

Som eg har skrive tidlegare er eg glad i å lese noveller, men skjøner ikkje alltid korfor éi novelle fungerer og ei anna ikkje, eller korfor den eine novella treffer meg medan den andre ikkje gjer det.
Kanskje gjer eg novellekunsten til noko meir mystisk enn den er, kanskje er det 'berre' snakk om å gi eit pregnant (dette ordet eg hata så intenst som ung skrivande) glimt av eit menneskeliv, ein relativt kort, men talande episode, noko vi kan tenke eller dikte vidare på, noko som kjennest ekte.

For eg trur det ofte er det eg vil ha; noko som kjennest ekte. Glimt inn i ekte menneskeliv, som ikkje kjennest oppkonstruerte. Og på sitt beste er det nettopp dette dei novellistane eg set høgt klarer: dei opnar eit kikhol inn i ein annans liv, akkurat lenge nok til at eg får ei kjensle av det, men ikkje så lenge at dette livet blir uttømt eller ferdig fortalt.

Når det er sagt liker eg godt romanar som gjer det same, gir eit glimt inn i eit menneskeliv, men i kontrast til novella fortel romanen gjerne ei lenger historie, ikkje berre eitt glimt, men ein større bit av historia, av og til eit heilt liv, men dei romanane liker eg ikkje like godt lenger, dei er vel ikkje heilt på moten, heller.
Og det er igrunnen nettopp dette begge desse to bøkene gjer: gir meg eit innblikk i det som kjennest som ekte menneskeliv.

Marie Aubert skildrar unge, norske menneske i ulike situasjonar. Dei som treffer meg best er dei som tek vår tid på kornet, slik eg synest nokre av novellene gjer, som novella om den single jenta som blir desperat av at besteveninna har fått seg eit fast forhold og ikkje lenger er like tilgjengeleg for henne, verken fysisk eller kjenslemessig.
Der finst også ei sårheit i fleire av novellene som vekker gjenklang i meg og som eg ikkje sluttar å tenke på, som novella om dei som skal hente eit barn dei har venta lenge på og endeleg skal få adoptere, men så er der eit anna barn også, på barneheimen, som faren ikkje klarer slutte å tenke på.
Burde han heller teke med seg dette barnet?

Maria B. Bokneberg skildrar noko ein nesten ikkje kan klare å tenke på, nemleg ein familie med far og to vaksne døtrer som sit att etter at mora har teke sjølvmord.
Ein kan lure på korfor dei insisterer på å bu i hytta der det heile skjedde, trakke spora opp att og opp att, vere i det vonde, i alle minna og spørsmåla, skunde seg forbi trappeopninga der det skjedde.
Men det er kanskje slikt ein vil, i den brå, uforståande sorga.

Bokneberg viser korleis dei tre gjenlevande i familien handterer tapet på vidt forskjellige måtar, tidvis uforeinlege, kva sorga gjer med eit menneske, og ikkje minst alt sorg er; sakn, sinne, minne, lengt, skuldkjensle, fortrenging, forklaring, forsoning, og korleis ein går gjennom historia med den tapte igjen og igjen, legg nye valørar til hendingane ein hugsar, tolkar dei på nye måtar, i lys av dette fæle som har hendt: tenkte ho på det allereie då? Var det noko eg kunne gjort for å forhindra det? Korfor forlét ho oss?

To sterke debutar denne hausten, altså, som godt kan finne plass under eit eller fleire juletre.
God lesnad!

31. oktober 2016

Allehelgensaftan

No som det er Halloween, eller Allehelgensaftan, og småhekser spring rundt i gatene for å gjere knask eller knep, kan eg jo nytte høvet til å minne om dei to bøkene mine som handlar om dei verkelege heksene.
For kva var eigentleg ei heks og kva skjedde med den som blei mistenkt for å drive med trolldom?

Les meir i romanen Inn i elden, om ei heksejakt i Finnmark rundt 1620, eller i faktaboka Heksejakt, som tek for seg heile historia, frå den spede starten på 1400-talet til dei hyppige bålbrenningane to hundre år seinare.

HER kan de kjøpe Heksejakt og HER finn de Inn i elden.

24. oktober 2016

Leseprosjekt: frå kvinnekamp til klassekamp (2)

For ei tid tilbake skreiv eg eit innlegg om to bøker frå syttitalet som eg har lese, i sjangeren «kvinnelitteratur». Eg ville fortsette leseprosjektet og lånte to bøker til, Jenny har fått sparken av Toril Brekke og Vi klarer det! av Mari Osmundsen.

Eit lite stykke uti Jenny har fått sparken blei det svært tydeleg at dette ikkje var heilt det eg var ute etter, nemleg bøker som skildra kvinners kår i samtida og framveksten av kvinnerørsla. Derimot er dette ei politisk og ikkje så reint lite propagandistisk bok om streik og arbeidarrørsle, som eg vil tru i stor grad fronta politikken til det kommunistiske partiet AKP m-l.

Handlinga i boka krinsar rundt den eldre fabrikkarbeidaren Jenny, som ikkje klarer å halde same tempo som dei yngre kollegaene, særleg ikkje då brødfabrikken skaffar seg ei ny kavringmaskin. Jenny får sparken, men dei andre kvinnene finn seg ikkje i dette, dei slår ring rundt Jenny og etterkvart går dei ut i streik for at Jenny skal få jobben sin tilbake. 

Det var interessant å lese boka, men eg kjende ikkje behovet for å lese endå ei propagandistisk streikebok, så eg har lagt vekk Mari Osmundsen. Eg kjenner meg likevel ikkje ferdig med å lese bøker skrivne av kvinner, for kvinner, om kvinner frå tidlegare tider.

Opp gjennom åra har eg sett pris på å lese mellom andre Jane Austen, Amalie Skram, Sigrid Undset, Lucy M. Montgomery, Sylvia Plath, Virginia Woolf, Doris Lessing, Ebba Haslund, Eva Ramm, Bjørg Vik og Liv Køltzow - som alle på ulike vis skildrar kvinneliv i si eiga samtid.
Men kven andre bør eg lese? Kven bør eg lese frå 1940, - 50 og -60-talet, til dømes? Og kven skreiv godt om dette på 1980-talet?

Kom gjerne med tips!

22. september 2016

Heksejakt og heksebrenning i Europa



Då er boka endeleg ute! Og ho er blitt veldig fin, ei skikkeleg praktbok. No håper eg berre at lesarane finn henne i bokhaustmylderet!

HER er eit album eg har laga med smakebitar frå boka. Og viss de vil høyre meg snakke litt meir om hekser og hekseprosessar både før og no, kan de klikke HER og høyre Salongen i P2, der eg snakkar om hekser saman med Benedicte Adrian - eg kjem inn om lag ein halvtime uti programmet.

Og for å kjøpe boka er det berre å klikke HER.

Meir seinare!