8. desember 2014

Eit godt leseår

Ei av bøkene eg har lese i år, som har gjort sterkast inntrykk
2014 har vore eit svært godt leseår for meg, eg har ikkje lese så mange (og så mange gode) bøker sidan 2009, då eg som ny forfattar var ekstra sugen på å få med meg eit breitt utval av ny og gammal litteratur. Eg veit ikkje korfor akkurat dette året er blitt eit slikt engasjert leseår, men kjekt har det iallfall vore! Til no har eg lese 51 bøker, og held på med tre til as we speak.

I dag skriv eg om bøker i luke 8 i adventskalenderen til bok365.no, om kva bok som har gjort sterkast inntrykk på meg i året som er gått, om kva eg les for tida og ikkje minst, men aller vanskelegast: kva tre bøker eg vil anbefale folk å lese. Eg liker jo aller best å skreddarsy anbefalingane mine, sidan eg har stor respekt for ulik smak og ulike lesebehov, men denne gongen måtte eg vere litt meir personleg og har anbefalt tre av mine eigne favorittar. Eg skulle ønske eg kunne anbefale fleire, for antal favorittar veks dess meir eg les.

Uansett, her er dagens luke i adventskalenderen: http://bok365.no/artikkel/med-hjerte-for-historien/

Og fortsatt godt leseår, alle saman! Vi har endå nokre gode leseveker igjen! Eg har tenkt å lese minst fem bøker til i år, så får vi sjå korleis dét går.

30. november 2014

Byrjinga

Dag og Tid, 21.11.14
Førre veke trykte Dag og Tid byrjinga på Finne ly og bad meg seie nokre ord om korfor eg valde å byrje romanen nett slik. Dei fekk ikkje plass til heile opninga i den smale avisspalta si, men her er den første sida i sin heilskap, det eg sa til avisa, og litt meir om korfor opninga blei nett slik ho blei - for det tok det nemleg litt tid å kome fram til, for byrjingar er viktige, dei skriv eg helst ferdig til slutt.

«Ei kråke flaksar over hustaket. Eg bankar tre gonger, så
står eg på trammen og kikar på den stengde døra. Eg bankar
igjen. Ikkje ein lyd frå huset.
 

Eg går ned på tunet, tek meg ein runde og legg merke
til nokre krøter på ei eng bortved skogbrynet, dei går der
så fredeleg og tygg, med årete, stramsprengde jur. Eg høyrer
ei jamn hogging frå skogen, snur meg etter lyden, men
får ikkje auge på nokon der inne.
 

På tunet står ein hoggestabbe med ei blankkvest øks i,
det ligg nykløyvde kubbar nedom, ei svak lukt av kvae. Eit
ekorn hoppar ned frå den store furua på tunet, tek nokre
raske byks mot stabben, hoppar opp på han, snuser litt på
øksa og bykser vidare. Eg kjenner som eit nærvær frå
tømmerhuset, så eg går opp på trammen igjen, listar meg
fram til døra og legg øyret innåt, vil høyre om det står
einkvan på andre sida og lyttar, som eg, men det kjem
ikkje ein lyd.
 

Eg bankar ein gong til, og no høyrer eg det endeleg romstere
innanfor. Døra går opp. Ein gamling kjem fram i
lyset, og ein yngre mann står bak han i den mørke gan -
gen. Auga til gamlingen er fjerne, som er det ikkje meg
han ser, men ei verd utom alt, eller innom.
 

Eg er Hanna, seier eg. Eg kjem for å søke teneste.»

Til Dag og Tid sa eg:

Sidan romanen føregår i skogen, ville eg byrje med at den eine hovudpersonen, Hanna, kjem til den einbølte garden langt der inne. Eg ville setje stemninga. Stilla, einsemda, eit ekorn som byks over tunet, nokon som høgg i skogen, ute av syne, ei kjensle av nokon som følgjer med bak mørke vindaugsglas.

No som eg har litt meir plass til rådvelde, kan eg legge til at opninga eigentleg var veldig mykje lenger. Eg følgte Hanna heilt frå Kristiania og heile vegen nordaustover mot Finnskogen, gjennom skogar og over sjøar, heilt til ho kom til bygda og fekk skyss med ein tømmerkøyrar innover i skogen.

Den opninga som står att er for meg eit døme på kor effektivt det kan vere å kutte, og at det ikkje er noko å vere redd for. Den opphavlege byrjinga, som sikkert var på ei fem-seks sider før det som no er starten, er blitt redusert til nokre setningar, og eg synest det fungerer betre å starte rett på, enn å byrje i byen med at Hanna rømmer frå tukthuset, slik eg hadde tenkt, sjølv om det ville trekt ei fin linje til Fange 59. Taterpige og ei anna reisande, ung kvinne.

Ein del av det eg likte frå den opphavlege byrjinga kjem att seinare i boka, anten som tilbakeblikk, eller i ein heilt ny samanheng. «Kill your darlings,» som William Faulkner formulerte det, får vere mottoet. Det er iallfall det for meg.

7. november 2014

Kva er tidenes beste, norske ungdomsroman?

Faksimile: Dagbladet
I løpet av hausten vil Dagbladet i samarbeid med Ubok.no kåre tidenes beste ungdomsroman, og juryen har funne fram til ei langliste på 35 eldre og nyare titlar, som lesarane kan stemme på. Det er veldig mange av mine personlege ungdomsromanfavorittar på lista, så det er ekstra kjekt at min eigen roman Inn i elden også har fått vere med. Du kan lese meir om kåringa og stemme på di yndlingsbok HER.


27. oktober 2014

Nordisk, igjen

Illustrasjon frå Krigen, Kaia Dahle Nyhus
Det er berre dagar igjen til Nordisk Råds barne- og ungdomslitteraturpris skal delast ut for andre gong, denne gongen i Stockholm. I mars skreiv eg om dei to norske nominerte bøkene, Krigen av Gro Dahle og Kaia Dahle Nyhus (ill.) og Brune av Håkon Øvreås og Øyvind Torseter (ill.), begge biletbøker av høg kvalitet, men svært ulike.

Sist hadde eg berre lese Brune, men sidan den tid har eg også fått lese den andre nominerte boka, Krigen, og ikkje klart å gløyme henne, særleg på grunn av dei utruleg sterke illustrasjonane til Kaia Dahle Nyhus, som liksom riv meg sundt frå innsida. Danske Information skriv om dei nominerte bøkene i ein artikkel du kan lese HER. Og eg er spent på kven som vinn denne gongen og håper sjølvsagt det blir «oss».

Oppdatering: Og som vi no alle veit, etter at vinnaren blei oppropt, så blei det nettopp «vi» som vann i år, nærare bestemt Håkon Øvreås og Øyvind Torseter med den fine boka Brune. Gratulerer til vinnarane!   

25. oktober 2014

Det polske

Kampen for tilværelsen
To førekomstar er ikkje nok til å danne ein trend, men møtet mellom polakkane som er komne til Noreg i aukande tal dei siste åra, og det norske samfunnet, er i alle høve skildra både i ein av haustens gode romanar og i det som eg meiner må vere ein av tidenes beste norske tv-serie. Eg tenker sjølvsagt på romanen Et norsk hus av Vigdis Hjorth og serien Kampen for tilværelsen som går på NRK i desse dagar og er skriven av Erlend Loe, Per Schreiner og Bjørn Olaf Johannessen. 

I Kampen for tilværelsen følgjer vi den polske lingvisten Tomasz, som kjem til Oslo og Ullevål hageby for å finne den ukjende faren sin. Han treffer raskt på ei polsk arbeidsgruppe og tek ymse jobbar som handverkar, sjølv om han ikkje akkurat er skulert i noko praktisk fag.  Skildringa av det vesle polske miljøet Tomasz blir ein del av har møtt både bifall og motbør frå polakkar i Noreg, og skildringa av miljøet i Ullevål hageby er blitt møtt med kritikk frå ein av hagebyens eigne bebuarar, Ketil Rollness. Men for meg som står utanfor begge miljøa er det lett å sjå at skildringa til dels er både komisk og satirisk, samtidig som eg får sympati for fleire av karakterane og deira livskamp i velstandssamfunnet på Oslo vest.

I Et norsk hus møter vi tekstilkunstnaren Alma, som bur i eit stort tømmerhus i eit fint strøk utanfor Oslo og som sper på inntektene sine med å leige ut ei leilegheit i huset til ei lita, polsk familie. Alma vil helst ikkje ha noko med naboane å gjere. Ho vil få husleigeinntektene jamt inn på konto og elles drive med sitt, fordjupe seg i arbeidet og kunsten og sleppe å tenke på nokon andre enn seg sjølv. Den kvinnelege leigebuaren går snart berre under namnet «den polske» og blir snarare ein stereotypisk representant for noko «polsk» heller enn eit individ på linje med Alma sjølv. Og problema mellom dei veks.

Eg har tenkt på «det polske» i det siste, tenkt på dei polske arbeidarane som kjem hit, som gjer jobbane billigare enn dei norske, fagorganiserte handverkarane, eller som tek arbeidet vi nordmenn ikkje vil ha, som kanskje har familiar i heimlandet som dei sender pengar til, som bur tett i tett, mange på same rom for å spare pengar. Og ettersom eg sjølv er blitt litt kjend med ein liten, polsk familie og kjent meir på likskapane mellom oss enn det som måtte skilje oss, har eg tenkt endå meir. Dei polske er ein del av samfunnet vårt no, men korleis behandlar vi dei, eigentleg? Korleis ser vi på dei? Og korleis ser dei på oss?

7. oktober 2014

Frå fakta til fiksjon - mellom fantasi og røyndom

Den 14. oktober kl. 18 er det min tur til å sitje i ein sofa på Riksarkivet og snakke om det eg driv med.

Saman med forfattaren og forskaren Bergsveinn Birgisson - som m.a. har skrive den fine romanen Svar på brev frå Helga, som eg kosa meg med i sommar, og sakprosaboka Den svarte vikingen, i tillegg til fleire diktsamlingar - og historikaren Marlen Ferrer, skal eg snakke om det å skrive historiske bøker i grenselandet mellom fantasi og røyndom. Kva kan ein forfattar tillate seg for å gjere historia spennande nok?

I samband med det komande arrangementet, har Riksarkivet fått tillating til å republisere artikkelen eg skreiv til Arkivmagasinet i 2011, Frå fakta til fiksjon: Om å skrive historiske romanar.

Tre år og to historiske romanar seinare har eg naturleg nok gjort meg endå nokre refleksjonar om å operere i grenselandet mellom fantasi og røyndom, og også kome til nye erkjenningar både som forfattar og som historikar som skriv skjønnlitteratur - for det er på mange vis to ulike roller. Eg ser fram til å få høvet til å snakke om desse tinga på Riksarkivet om ei veke, og håper det blir ein spennande samtale, både for oss i sofaen og for dei som kjem for å høyre på.

18. september 2014

Novellene

Meisteren. Foto: Henning Lillegård
Eg er hekta på noveller igjen. Blir det visst frå tid til anna. Denne gongen byrja det med at eg las novellesamlinga Ikkje for varmt, ikkje for kaldt av Rønnaug Kleiva. Men då eg var ferdig med boka, var eg ikkje ferdig med noveller. Det gav meirsmak. No les eg Ingvild H. Rishøi si andre novellesamling, Historien om fru Berg. Og etter den skal eg lese endå ei bok av Alice Munro, som eg har lese to novellesamlingar av tidlegare. Denne gongen blir det Utsikten fra Castle Rock. 

Alle desse forfattarane, og andre novellistar eg har lese, som Kjell Askildsen eller Naja Marie Aidt, skriv svært ulike noveller. Likevel er dei alle noveller, gode noveller, endåtil. Men same kor mange noveller eg les, og same kor godt eg kjenner sjangertrekka til ei novelle, klarer eg ikkje å finne ut akkurat kva det er som gjer ei novelle god. Det er eit mysterium for meg. Kanskje er det x-faktoren. Kanskje er det slik med all litteratur. Men eg synest det er vanskelegare med noveller. Eg veit berre at når ei novelle funkar, så funkar ho.

16. september 2014

og så kom boka

Bøker 2014
I går tidleg fekk eg sms frå redaktøren min i Samlaget, David Aasen, om at Finne ly var komen frå trykkeriet. Vanen tru tok eg turen ned til forlagshuset i Jens Bjelkes gate i Oslo og fekk eit rykande ferskt og fint eksemplar i handa.

Det er noko heilt spesielt med å halde boka si for første gong, sjølv om opplevinga naturleg nok ikkje er like sterk som ho var den aller første gongen. På førehand er ein redd for at noko skal ha gått gale, at sidene skal vere stokka om eller fargen på omslaget ha kome ut heilt feil.
Like stor er letta kvar gong, når boka ser fin ut, nett slik ein hadde håpa, og ein kan ta boka heim. Legge henne på bordet. Teste korleis ho ser ut i hylla, med ryggen ut. Ta henne fram av og til, bla litt, stryke fingrane over omslaget, stikke nasen inn mellom boksidene.

Dette er den fjerde boka mi, og den andre romanen for vaksne. Det er den første boka med omslag utan menneske på. Det er også ei litt annleis bok enn dei eg har skrive før. Eg har gått inn i historia og karakterane på ein annan måte, og romanforfattaren har vunne terreng over historikaren.

I går byrja eg lese boka på ny, frå perm til perm. For det er ei annleis oppleving å lese ein tekst når han står mellom to permar enn når han berre finst i ein bunke A4-ark eller på ein skjerm med litt for sterkt lys. Eg les alltid boka mi frå perm til perm når eg får henne, for å sjå kva eg har laga, for å få henne til å setje seg i meg.

4. august 2014

23. juni 2014

Ubehaget i fattigdomen

Laurdag som var fekk eg publisert ein kronikk om tiggeforbodet sett i eit historisk perspektiv på NRK Ytring. Bakgrunnen for kronikken er arbeidet med fattigdomsprosjektet i Oslo byarkiv, «Når endene ikke møtes. Fattigdom før og nå,» som eg har vore tilsett på sidan 2011, og mitt eige engasjement for svake og utstøytte grupper i samfunnet, både historisk og i vår eiga tid.

I 2010 gav eg ut romanen Fange 59. Taterpige, som handlar om romanijenta Maria, som blei sett inn i tukthuset i Trondheim rundt 1750 fordi ho var «tatter», fordi ho var omstreifar og tiggar. I romanen som kjem i år, Finne ly, tek eg igjen opp temaet: forholdet mellom romanifolk og norske fastbuande og -myndigheiter. Eg har sett mange likskapstrekk mellom det som skjer i dag, forbodet mot dei framande tiggarane - romfolket - og det som har føregått i Noreg dei føregåande hundreåra, med forfølgjng og undertrykking av våre eigne reisande, romanifolket.

Les kronikken HER.