25. februar 2015

Verkeleg uverkeleg

Eilert Sundt (oslobilder.no/ Oslo museum. OB03176)
Kva gjer ein romankarakter verkeleg? Må ho vere basert på eit menneske som verkeleg har levd, eller held det at ho blir levande for lesaren, og at historia hennar er såpass realistisk at ho kunne ha levd?

Mange lesarar spør meg om nokon av karakterane i bøkene mine er bygde på verkelege personar, personar som har funnest ein gong og som eg ikkje verken har dikta opp eller om på. Svaret er ja, men med atterhald. Det er nemleg berre eit par av bipersonane frå bøkene mine som verkeleg har levd.

Hans Køning i Inn i elden var lensherre i Vardøhus len i perioden 1619-1651, men det er lite som er kjent om han. Når eg lét han varte opp med tirettars middag til Dorothe og Johann Beyer, presten og den blodfattige frua hans, er dette sjølvsagt oppdikta. Eg veit ikkje noko om Hans Køning som menneske eller om det livet han levde i Vardø, anna enn dei reint biografiske detaljane om kor og når han var fødd, når og kven han gifta seg med og når han døydde. I tillegg veit eg at han stod ansvarleg for over femti hekseprosessar i si embetstid.

Også Eilert Sundt, som figurerer som biperson i Finne ly, er ein verkeleg - og også ganske kjend - person. Han er rekna som vår første samfunnsforskar, og var prest og konfirmasjonslærar på tukthuset i Kristiania i nokre år kring 1850. Der trefte han fleire av reisande slekt, som han freista intervjue og som han skreiv om i bøkene sine om Fante- eller landstrykerfolket i Norge. Arbeidet hans med å kartlegge romanifolket la ein del av grunnlaget for politikken som blei ført mot dei frå slutten av 1800-talet og utover 1900-talet, med siktemål å bli kvitt 'fanteondet'.

Men ingen av hovudkarakterane frå bøkene mine har eksistert i røynda, sjølv om eg har brukt verkelege menneske til inspirasjon for fleire av dei. Hanna frå Finne ly er den flest trur er verkeleg, fordi eg har fingert eit sitat frå Fantefortegnelsen til Eilert Sundt heilt til slutt i boka, som er konstruert med formuleringar frå dei andre innskriftene i den same fortegnelsen.

På kolofonsida står det: Innskrifta på siste side er basert på fantefortegnelsen av 1862, frå Eilert Sundts Anden Aars-Beretning om Fantefolket. Det står ikkje at det er eit sitat frå denne fortegnelsen, men at innskrifta er basert på den. Altså at den er dikta opp ved hjelp av verkelege element, og kunne ha vore slik om Hanna og hennar historie hadde eksistert i røynda.

Eg har gjort det same før. I mi aller første bok, Ingen må vite, konstruerte eg ein resolusjon frå kong Christian den 6., som var basert på verkelege resolusjonar, men der namn, år og dato var endra. I Fange 59. Taterpige, som er basert på ein verkeleg person, Maria Andersdatter, konstruerte eg fleire 'kjeldesitat' som ikkje er ekte, men bygd over same lest som dei verkelege kjeldene. Dette gjeld til dømes innskrifta om Prost de Fine, som m.a. er basert på innskrifta om den verkelege prosten i den verkelege Maria si historie, Jacob Thode. Om de vil lese meir om arbeidet med historiske romanar, slik eg opplevde det i 2011, kan de lese denne vesle artikkelen: 'Frå fakta til fiksjon. Om å skrive historiske romanar'.

Grunnen til at eg skriv dette no, er at eg har sett i fleire omtalar av Finne ly at boka er 'basert på ein verkeleg person', i tydinga at Hanna verkeleg har eksistert. Og eg har forstått at uttrykket 'basert på' er tvetydig. Medan eg har brukt uttrykket i tydinga: 'dikta opp med hjelp av element frå denne kjelda', har andre tolka det som at eg har brukt personar som verkeleg har levd.

Hanna har ikkje verkeleg levd. Likevel har ho det, i romanen, og i meg, og forhåpentlegvis også i dei som har lese om henne. For meg er ho like verkeleg som noko menneske som har gått her på jorda, kanskje endåtil meir verkeleg, fordi eg kjenner henne så godt, eg kjenner henne like godt som om eg skulle dikta henne opp sjølv.

16. februar 2015

Eit liv

Eg hugsar godt første gongen eg las Kjell Askildsen. Eg har eit indre bilete av meg sjølv på t-bana frå Sognsvann til Oslo sentrum etter jobb, der eg sit og les Et stort øde landskap, og det er noko heilt nytt for meg, eg har aldri lese noko liknande. Det er 2005 eller 2006, eg har eit minne om at eg les om eldre, triste og einsame menneske, det er ukjent territorium, og eg forstår det kanskje ikkje heilt, men seinare skal eg lese fleire bøker, skal eg lese Thomas F's siste nedtegnelser til almenheten, og elske den, og eg skal nyte å høyre Kjell Askildsen lese En plutselig frigjørende tanke og Hundene i Tessaloniki rett inn i øyret mitt, akkurat når og kor eg vil. Å høyre Kjell Askildsen lese Kjell Askildsen er noko heilt spesielt, sjølv om forfattaren sjølv ikkje liker å høyre si eiga stemme, slik.

Det er nokre år sidan eg las bøkene, no, men det var likevel interessant å lese Alf van der Hagens samtalebok med tittelen Kjell Askildsen. Et liv, der vi både får bli med inn i skrivelivet, forfattarlivet og privatlivet til Kjell Askildsen. Ei bok det var overraskande vanskeleg å legge frå seg, som var lærerik på så mange måtar, og som fekk meg til å ville lese han om igjen, og høyre han lese om igjen; desse knappe og presise tekstane, ingenting overflødig, om alle desse einsame og triste og urettvise og sjølvrettvise menneska, alle desse som er akkurat så smålege og mangelfulle som vi alle kan vere. Eg las ein stad at Askildsen er ein meister i å skildre avstanden mellom menneska, avstanden mellom familiemedlemmar, mellom partnarar, han utforskar kilen som kjem mellom oss. Det kan vere trist lesnad, det er djupt menneskeleg, og ofte finst det også ein svart humor der.

No har eg bestilt samtaleboka Alf van der Hagen gav ut for nokre år sidan om ein annan av mine store favorittforfattarar: Dag Solstad. Uskrevne memoarer. Ho er på billegsal på Mammut i år. Og eg gler meg til å lese.

6. februar 2015

Nordisk barnebokkonferanse

Denne veka var eg på Nordisk barnebokkonferanse i Stavanger saman med resten av styret i Norske barne- og ungdomsbokforfattere og nesten 400 andre, og det var ei veldig fin oppleving. Stavanger viste seg frå si beste side, med strålande sol og gneistrande kulde.

På Breiavatnet sat fuglane på den blanke isen.

Inne på Sølvberget, der konferansen føregjekk, var det mange gode opplevingar for oss som sat i publikum. For min del fascinerte spesielt biletbokpostane, særleg var det kjekt å få kjennskap til to nordiske biletbokskaparar, danske Lillian Brøgger og svenske Anna Höglund, som saman med norske Kaia Dahle Nyhus blei intervjua av Svein Nyhus.

I tillegg var det eit høgdepunkt å oververe intervjuet av fjorårets ALMA-prisvinnar Barbro Lindgren, som viste seg å vere ein humoristisk og sympatisk forfattar som hentar rått frå røyndomen i bøkene sine. Eg har ikkje lese mange bøker av henne, men hugsar kor godt eg likte bøkene som på norsk heiter Superhemmelig og Topphemmelig då eg var yngre, som eg først no forstod at er sjølvbiografiske romanar. Desse skal eg leite fram og lese opp att neste gong eg er heime på Giske.

På ungdomsboksida var det dystre og dystopiane som var i fokus. Dystopiar er visst den nye trenden innan ungdomslitteraturen, som har teke over etter fantasy, vampyrar og zombiar, kanskje? Sjølv har eg ikkje lese særleg mange dystopiar, berre The Road av Cormac McCarthy og Fiolinane av Jan Roar Leikvoll, dersom ein kan kalle dei dystopiar - begge nokså deprimerande, men vakre vaksenbøker. Eg er nok likevel mest interessert i den gode, gammaldagse realismen, stikk i strid med alle trendar.

Eit anna interessant punkt på programmet var møtet mellom Simon Stranger og hans koreanske og svenske omsetjarar. Det er alltid interessant å sjå og ikkje minst høyre korleis ei bok endrar uttrykk når ho blir omsett, men forhåpentlegvis likevel beheld sin eigenart, og det var særleg interessant å høyre korleis ungdommen i Korea hadde motteke Barsakh.

Lillan Brøgger
Anna Höglund
Ifølgje den koreanske omsetjaren er koreansk ungdom mest opptekne av skulearbeid og karakterar, og denne boka har vore ein vekkar for mange om kva som føregår i verda, og har skapt eit sosialt engasjement hos mange unge lesarar.

Det er jo ikkje verst.

27. januar 2015

Bra start

Dei to første dagane denne siste veka i januar har eg vore så heldig å kome på heile to nominasjons-kortlister til eit par flunkande nye prisar, nemleg Bokbloggerprisen og Verdas beste nynorske blogg.

Bokbloggerprisen kom til i fjor, og det var eit par dyktige nynorskforfattarar som stakk av med dei to prisane. Agnes Ravatn og Fugletribunalet blei kåra til Årets roman 2013 og Ruth Lillegraven fekk prisen i Open klasse for diktsamlinga Urd.

Også i år er det nynorskingane som dominerer kategorien Årets roman. Både eg og Marit Kaldhol skriv på nynorsk, medan Ida Hegazi Høyer skriv på bokmål. For oss som skriv nynorsk og veit kor mykje god nynorsk litteratur som finst, er slike prisnominasjonar viktige, ikkje berre for dei einskilde bøkene, men også for språket vårt. Om Bokbloggerprisen kan få fleire lesarar til å krysse nynorskterskelen, er det ein stor bonus, slik eg ser det. Nynorsk i dag er jo ikkje noko vanskeleg å lese, tvert imot er det eit flott språk som ikkje er noko å vere redd for.

Men aller mest er det jo stas å kome på kortlista, og vere ei av dei seks bøkene som er kome lengst opp av dei 148 (!) titlane som blei nominert, og ei av fem nominerte kvinner, som ei rak motsetning til dei fleste andre litteraturprisar.

I Open klasse er det i år ein ungdomsroman, ei sakprosabok og ei novellesamling som er nominert, nemleg De som ikke finnes av Simon Stranger, Morfar, Hitler og jeg av Ida Jackson og Vinternoveller av Ingvild H. Rishøi.

Det neste halvåret blir det lagt opp til samlesing av dei nominerte bøkene, og Finne ly skal til pers i mars. Eg gler meg til å sjå kva folk synest om boka. Meldingane og omtalane har vore overveldande positive så langt, men ein veit jo at ein aldri kan treffe alle lesarar med ei og same bok. Det ville igrunnen vore trist om alle likte og mislikte akkurat det same.
Eg lurer på om eg skal vere med på samlesinga sjølv, sånn i all stillheit, for det er berre Marit Kaldhol si bok eg har lese så langt.

Den andre kortlista er til Verdas beste nynorske blogg, som blir kåra for første gong i år. Denne nominasjonen må eg innrømme at eg føler er litt ufortent, då eg skriv altfor lite her inne for tida, men det er no kjekt likevel, og det er mange andre gode bloggar på lista, så det er berre å gå inn og lese og stemme. HER kan de gjere det. Måtte den beste og nynorskaste bloggen vinne!

12. januar 2015

Bokbloggerprisen 2014

Året startar bra med ein kjekk nominasjon til Bokbloggerprisen 2014, i kategorien Årets roman.
Særleg kjekt er det fordi eg veit at mange av dei som står bak nominasjonane les svært mykje og er godt oppdatert på dei bøkene som kom ut i 2014, og fordi 2014 i mi meining var eit sterkt romanår, der mange av mine personlege favorittar kom med nye og gode bøker.

Eg er også glad fordi eg er nominert saman med to forfattarar eg set høgt, nemleg Marit Kaldhol og hennar fine roman det skulle vere sol, vi skulle reise til Lódz, og Carl Frode Tiller og hans etterlengta Innsirkling 3, som eg har venta spent på i tre år, frå eg las ut dei to første bøkene i trilogien altfor fort i 2011. Dei andre bøkene i kategorien har eg ikkje lese enno, men kanskje er dette ein god grunn for å gjere det?

Den andre kategorien, Åpen klasse, har også mange sterke bøker i ulike sjangrar som er vel verd å sjekke ut.

Dette er langlista, kortlista blir offentleggjort om nokre veker. Så får vi sjå om Finne ly får vere med vidare eller ikkje. Uansett er det kjekt med ein nominasjon!

23. desember 2014

Julegåvetips

Ragnar Hovland elskar el-sykkel, Maria Parr vil at alle skal ha det bra, Egil Olsen ønsker seg vinylplater til jul og Thea Hjelmeland synest rikdomen og overfloda i jula har teke litt av. Og eg? Eg er som vanleg ein bokorm.

Les våre heitaste julegåvetips på Framtida.no.

22. desember 2014

Verdas beste nynorske blogg?

Det er no åtte år sidan eg byrja å blogge, først under namnet Flimre, seinare under mitt eige namn. Eg var nok meir ivrig i byrjinga, men trass i at eg berre sporadisk legg ut nye innlegg her i bloggen har eg denne veka vore så heldig å bli nominert til Verdas beste nynorske blogg.

I samband med dette har Framtida.no gjort eit lite intervju med meg der eg fortel litt om bloggen og blogginga, som de kan lese HER.

8. desember 2014

Eit godt leseår

Ei av bøkene eg har lese i år, som har gjort sterkast inntrykk
2014 har vore eit svært godt leseår for meg, eg har ikkje lese så mange (og så mange gode) bøker sidan 2009, då eg som ny forfattar var ekstra sugen på å få med meg eit breitt utval av ny og gammal litteratur. Eg veit ikkje korfor akkurat dette året er blitt eit slikt engasjert leseår, men kjekt har det iallfall vore! Til no har eg lese 51 bøker, og held på med tre til as we speak.

I dag skriv eg om bøker i luke 8 i adventskalenderen til bok365.no, om kva bok som har gjort sterkast inntrykk på meg i året som er gått, om kva eg les for tida og ikkje minst, men aller vanskelegast: kva tre bøker eg vil anbefale folk å lese. Eg liker jo aller best å skreddarsy anbefalingane mine, sidan eg har stor respekt for ulik smak og ulike lesebehov, men denne gongen måtte eg vere litt meir personleg og har anbefalt tre av mine eigne favorittar. Eg skulle ønske eg kunne anbefale fleire, for antal favorittar veks dess meir eg les.

Uansett, her er dagens luke i adventskalenderen: http://bok365.no/artikkel/med-hjerte-for-historien/

Og fortsatt godt leseår, alle saman! Vi har endå nokre gode leseveker igjen! Eg har tenkt å lese minst fem bøker til i år, så får vi sjå korleis dét går.

30. november 2014

Byrjinga

Dag og Tid, 21.11.14
Førre veke trykte Dag og Tid byrjinga på Finne ly og bad meg seie nokre ord om korfor eg valde å byrje romanen nett slik. Dei fekk ikkje plass til heile opninga i den smale avisspalta si, men her er den første sida i sin heilskap, det eg sa til avisa, og litt meir om korfor opninga blei nett slik ho blei - for det tok det nemleg litt tid å kome fram til, for byrjingar er viktige, dei skriv eg helst ferdig til slutt.

«Ei kråke flaksar over hustaket. Eg bankar tre gonger, så
står eg på trammen og kikar på den stengde døra. Eg bankar
igjen. Ikkje ein lyd frå huset.
 

Eg går ned på tunet, tek meg ein runde og legg merke
til nokre krøter på ei eng bortved skogbrynet, dei går der
så fredeleg og tygg, med årete, stramsprengde jur. Eg høyrer
ei jamn hogging frå skogen, snur meg etter lyden, men
får ikkje auge på nokon der inne.
 

På tunet står ein hoggestabbe med ei blankkvest øks i,
det ligg nykløyvde kubbar nedom, ei svak lukt av kvae. Eit
ekorn hoppar ned frå den store furua på tunet, tek nokre
raske byks mot stabben, hoppar opp på han, snuser litt på
øksa og bykser vidare. Eg kjenner som eit nærvær frå
tømmerhuset, så eg går opp på trammen igjen, listar meg
fram til døra og legg øyret innåt, vil høyre om det står
einkvan på andre sida og lyttar, som eg, men det kjem
ikkje ein lyd.
 

Eg bankar ein gong til, og no høyrer eg det endeleg romstere
innanfor. Døra går opp. Ein gamling kjem fram i
lyset, og ein yngre mann står bak han i den mørke gan -
gen. Auga til gamlingen er fjerne, som er det ikkje meg
han ser, men ei verd utom alt, eller innom.
 

Eg er Hanna, seier eg. Eg kjem for å søke teneste.»

Til Dag og Tid sa eg:

Sidan romanen føregår i skogen, ville eg byrje med at den eine hovudpersonen, Hanna, kjem til den einbølte garden langt der inne. Eg ville setje stemninga. Stilla, einsemda, eit ekorn som byks over tunet, nokon som høgg i skogen, ute av syne, ei kjensle av nokon som følgjer med bak mørke vindaugsglas.

No som eg har litt meir plass til rådvelde, kan eg legge til at opninga eigentleg var veldig mykje lenger. Eg følgte Hanna heilt frå Kristiania og heile vegen nordaustover mot Finnskogen, gjennom skogar og over sjøar, heilt til ho kom til bygda og fekk skyss med ein tømmerkøyrar innover i skogen.

Den opninga som står att er for meg eit døme på kor effektivt det kan vere å kutte, og at det ikkje er noko å vere redd for. Den opphavlege byrjinga, som sikkert var på ei fem-seks sider før det som no er starten, er blitt redusert til nokre setningar, og eg synest det fungerer betre å starte rett på, enn å byrje i byen med at Hanna rømmer frå tukthuset, slik eg hadde tenkt, sjølv om det ville trekt ei fin linje til Fange 59. Taterpige og ei anna reisande, ung kvinne.

Ein del av det eg likte frå den opphavlege byrjinga kjem att seinare i boka, anten som tilbakeblikk, eller i ein heilt ny samanheng. «Kill your darlings,» som William Faulkner formulerte det, får vere mottoet. Det er iallfall det for meg.

7. november 2014

Kva er tidenes beste, norske ungdomsroman?

Faksimile: Dagbladet
I løpet av hausten vil Dagbladet i samarbeid med Ubok.no kåre tidenes beste ungdomsroman, og juryen har funne fram til ei langliste på 35 eldre og nyare titlar, som lesarane kan stemme på. Det er veldig mange av mine personlege ungdomsromanfavorittar på lista, så det er ekstra kjekt at min eigen roman Inn i elden også har fått vere med. Du kan lese meir om kåringa og stemme på di yndlingsbok HER.